Ghen tị với cuộc sống người khác: tín hiệu tốt bị hiểu xấu

Mười một giờ khuya, Vy vẫn nằm nghiêng, một tay đỡ đầu, tay kia lướt màn hình. Đèn phòng đã tắt, chỉ còn thứ ánh sáng xanh trắng hắt lên gò má. Đây là lần cuộn thứ mấy trong đêm cô cũng không nhớ. Ngón cái đi qua một tấm ảnh: đứa bạn cấp ba, đứa mà hồi đó học ngang cô, giờ đang đứng ở ban công một căn hộ nhìn ra biển, ly vang trên tay, caption ngắn gọn “sống chậm lại một chút”. Vy dừng. Rồi cô làm cái việc mình vẫn làm: bấm vào trang cá nhân đứa bạn, kéo ngược lên trên, xem lại chuyến đi Đà Lạt hai tuần trước, cái bàn làm việc gọn gàng có chậu cây, tấm ảnh nhận bằng khen ở công ty.

Cô không nhắn tin chúc mừng. Cô chỉ xem. Xem xong thì đặt điện thoại úp xuống nệm, thở ra một hơi dài, và trong bụng dâng lên cái cảm giác quen thuộc: một chút chua, một chút nặng, kiểu như ai đó vừa nhắc rằng cuộc đời mình đang chậm hơn người ta.

Sáng hôm sau đi làm, cô ngồi vào bàn, mở laptop, và cái ý nghĩ đêm qua vẫn còn đó, hoá thành một câu tự nói với mình mà cô hơi xấu hổ khi nghe: “Sao tụi nó sướng vậy, còn mình thì cứ giậm chân tại chỗ.”

Vy hai mươi bảy tuổi, làm marketing cho một công ty tầm trung, lương đủ sống, có người yêu, cuối tuần vẫn đi cà phê với bạn. Nếu ai hỏi cuộc sống của cô có tệ không, cô sẽ trả lời thành thật là không. Nhưng cứ mỗi tối, sau mười một giờ, cái “không tệ” ấy tự nhiên teo lại, nhỏ đi, trong khi cuộc đời của tất cả những người cô lướt qua thì cứ phồng to lên.

Điều đang thật sự diễn ra sau ngón tay cuộn màn hình

Nếu để ý kỹ, cái Vy cảm thấy không hẳn là ghét bỏ ai. Cô không mong đứa bạn thất bại. Cô cũng chẳng thật lòng muốn cướp lấy căn hộ nhìn ra biển kia. Cái nhói lên trong ngực cô, nếu đứng yên đủ lâu để nhìn cho rõ, là một câu hỏi: mình cũng muốn được như thế — vậy tại sao mình chưa có?

Đó là chỗ hầu hết chúng ta trượt chân. Ta cảm thấy cơn ghen tị, rồi lập tức dán cho nó một cái nhãn xấu: mình nhỏ nhen, mình đố kỵ, mình là người không tử tế. Cái nhãn đó khiến ta vội vàng đè cảm xúc xuống, chối bỏ nó, hoặc tự trách. Và khi bận rộn xấu hổ về cơn ghen tị, ta bỏ lỡ mất thứ nó đang cố nói.

Vy không dừng lại ở tấm ảnh cái bàn làm việc gọn gàng một cách ngẫu nhiên. Cô dừng vì trong lòng cô, từ lâu, đã có một mong muốn về sự ngăn nắp, về việc làm chủ được không gian của mình. Cô nhói lên trước tấm bằng khen vì ở đâu đó cô khao khát được ghi nhận. Cơn ghen tị không tô vẽ ra ham muốn mới — nó soi đèn vào những ham muốn đã nằm sẵn đó, những thứ cô chưa dám gọi tên.

Các nhà tâm lý gọi nó là gì, và tại sao nó không phải kẻ thù

Chuyện ghen tị với cuộc sống của người khác không phải lỗi tính cách của riêng ai. Nó là sản phẩm gần như tất yếu của một cơ chế mà con người mang trong người từ rất lâu: so sánh xã hội.

Năm 1954, nhà tâm lý học Leon Festinger đưa ra thứ ông gọi là “lý thuyết so sánh xã hội”. Ý chính rất giản dị: con người có nhu cầu đánh giá bản thân — mình giỏi chưa, mình ổn chưa, mình đang ở đâu — nhưng phần lớn những thứ đó không có thước đo tuyệt đối. Không có cây thước nào đo được “một cuộc đời thành công”. Thế nên ta làm cái việc duy nhất khả dĩ: nhìn sang người bên cạnh và lấy họ làm mốc. Ta hiểu mình thông qua người khác. Đây không phải thói hư; đây là cách bộ não định vị bản thân trong xã hội, y như cách ta cần vật mốc để biết mình đang đứng đâu trong một căn phòng tối.

Các nhà nghiên cứu chia nó làm hai hướng. So sánh xuống dưới — nhìn người kém hơn — thường khiến ta thấy dễ chịu tạm thời. So sánh lên trên — nhìn người “hơn” mình — thì gây khó chịu, nhưng lại là thứ chứa nhiều thông tin nhất. Và mạng xã hội, về bản chất, là một cỗ máy so sánh lên trên chạy hai mươi tư giờ. Không ai đăng cái buổi tối họ cãi nhau với sếp, cái tháng họ trả nợ thẻ tín dụng, cái sáng họ nằm lì không muốn dậy. Người ta đăng ban công nhìn ra biển. Vy không so mình với cuộc đời thật của bạn — cô so với bản trình chiếu đẹp nhất của nó.

Điều nhiều người không được kể là: bản thân cơn ghen tị có cấu trúc thông minh hơn ta tưởng. Một số nhà nghiên cứu về cảm xúc này phân biệt ghen tị “lành” và ghen tị “độc”. Ghen tị độc hướng ra ngoài — muốn kéo người kia xuống, mong họ mất đi cái họ có. Ghen tị lành hướng vào trong — nó đau, nhưng cái đau đó chỉ thẳng vào một mong muốn của chính ta và tiếp cho ta năng lượng để đi về phía đó. Cùng một cơn ghen tị, hai lối rẽ hoàn toàn khác nhau. Cái quyết định lối rẽ không phải cường độ cảm xúc, mà là câu hỏi ta đặt ra ngay sau khi nó xuất hiện.

Nói cách khác: cơn ghen tị là một tín hiệu tốt thường xuyên bị đọc nhầm thành một khuyết điểm đạo đức. Nó không nói “mày là người xấu”. Nó nói “có thứ ở đằng kia mà mày thật sự quan tâm, và mày đang không đi về phía nó”.

Đọc lại tín hiệu, thay vì đè nó xuống

Nếu cơn ghen tị là cái đèn chỉ hướng, thì việc cần làm không phải tắt đèn, mà là đi theo tia sáng của nó. Vài cách rất cụ thể.

Tối nay, khi cảm giác chua chua ấy nổi lên vì một tấm ảnh, đừng vội lướt qua. Dừng lại và hỏi một câu duy nhất: chính xác thì mình ghen với cái gì trong đây? Không phải “cả cuộc đời nó”, mà là chi tiết nào. Cái bàn gọn? Sự tự do? Việc được sếp khen? Trả lời cho cụ thể, vì cái tên cụ thể đó chính là một mong muốn của bạn được viết ra bằng chữ. Cơ chế ở đây: khi ta gọi tên được thứ mình muốn, nó chuyển từ một cục cảm xúc mờ mịt thành một mục tiêu có thể làm gì đó với nó.

Việc thứ hai, viết ra. Cuối ngày, ghi một dòng: “Hôm nay mình ghen với X, vì mình muốn Y.” Làm vài ngày, bạn sẽ thấy các chữ Y bắt đầu lặp lại — và đó chính là bản đồ giá trị của bạn hiện lên, thứ mà lúc bình thường bạn không nhìn thấy. Ta hiểu mình rõ nhất không phải qua lúc vui, mà qua thứ ta thèm khát ở người khác.

Việc thứ ba, chỉnh lại nguồn so sánh. Bạn không thoát được cơ chế so sánh xã hội — nó gắn cứng trong não. Nhưng bạn chọn được so với cái gì. Cái bảng tin toàn khoảnh khắc đẹp nhất của ba trăm người là một mốc so sánh gian lận. Thử một tuần bớt lướt trước khi ngủ, và để ý xem cái “không tệ” của đời mình có phồng trở lại không. Nó thường sẽ phồng lại.

Và việc cuối, phân biệt hai câu hỏi. Sau khi ghen, tự bắt mình hỏi: “Mình muốn nó mất cái đó, hay mình muốn mình cũng có?” Nếu là vế đầu, đó là dấu hiệu bạn đang kiệt sức hoặc tổn thương ở chỗ nào đó, cần chăm sóc chứ không cần phấn đấu. Nếu là vế sau, bạn vừa tìm ra một hướng để bước tới. Cùng một cảm xúc, nhưng biết mình đang ở vế nào thì mới biết nên làm gì.

Tối thứ Sáu tuần sau, Vy lại nằm nghiêng, điện thoại trên tay, lại tấm ảnh cái bàn gọn gàng có chậu cây. Cơn chua vẫn dâng lên — nó không biến mất, mà có lẽ chẳng bao giờ biến mất hẳn. Nhưng lần này, thay vì úp điện thoại xuống và tự trách, cô ngồi dậy, với lấy cuốn sổ trên đầu giường, và viết: “Mình muốn một góc làm việc là của riêng mình.” Chỉ một câu. Chưa có gì thay đổi trong căn phòng. Nhưng lần đầu tiên, cơn ghen tị không kết thúc bằng cảm giác mình thua cuộc, mà bằng một việc rất nhỏ mình có thể bắt đầu.

Còn bạn — lần gần nhất ghen tị với cuộc sống của ai đó, nếu chịu dừng lại đủ lâu để hỏi cho rõ, bạn sẽ thấy mình đang thật sự khao khát điều gì?