Khả năng nhìn vào bên trong của bộ não: 1 bí mật của hạnh phúc

Bạn có bao giờ để ý: chú ý vào một giai điệu đang phát trên radio khác gì với chú ý vào nhịp tim của mình khi thấy người thương bước tới? Hay chú ý mùi thơm của lát bánh mì nướng khác gì với chú ý rằng mình đang hụt hơi? Cả hai đều cần đến sự chú ý. Chỉ có điều hướng của nó khác nhau: một đằng hướng ra ngoài, một đằng hướng vào trong.

Lâu nay, các nhà khoa học tin rằng sự chú ý — dù là loại nào — chủ yếu do vỏ não trán trước đảm nhiệm, vùng phía trước của não bộ lo phần suy nghĩ phức tạp và là điểm khiến con người khác biệt so với các loài. Nhưng một nghiên cứu của Norman Farb đưa ra góc nhìn mới hẳn: có nhiều kiểu chú ý khác nhau. Trong khi vỏ não trán trước dường như chuyên trách để ý đến thông tin bên ngoài, thì những phần não cổ hơn — gồm thùy đảo (insula) và hồi đai — lại có vẻ được “phân công” để dõi theo phong cảnh nội tâm của chúng ta.

Phần lớn chúng ta quen đẩy sự chú ý ra ngoài. Nhắc đến “chú ý”, ta hầu như đều nghĩ tới việc tập trung vào một thứ gì đó nằm ngoài bản thân: công việc, tin nhắn, người yêu, dòng xe cộ, hay bất cứ điều gì đang kéo lấy giác quan. Nhưng còn một thế giới khác mà ít ai để mắt: thế giới bên trong, với đủ những cảm xúc và cảm giác của riêng nó. Trớ trêu thay, chính thế giới nội tâm ấy mới thường quyết định hôm nay của ta là một ngày dễ chịu hay nặng nề, ta thấy vui hay không vui. Đó là lý do ta có thể bực bội giữa một khung cảnh đẹp đẽ, và cũng có thể thấy nhẹ nhõm ngay giữa lúc kẹt xe trên đường Trường Chinh chiều tan tầm. Có lẽ vì vậy mà con đường chú ý mới được phát hiện này giữ một chiếc chìa khóa dẫn tới sự an vui sâu hơn.

Thế giới cảm xúc, cảm giác này chi phối gần như trọn vẹn nhận thức của một đứa trẻ sơ sinh. Nhưng càng lớn, khi được dạy phải ưu tiên thế giới bên ngoài, nó càng trở nên xa lạ và mờ nhạt. Ít để tâm nên ta hay bị nó làm cho bất ngờ. Thường thì ta chỉ nghe thấy cơ thể mình khi nó rung chuông báo động — lúc đói cồn cào, khát khô, kiệt sức hay đau nhức. Một cơn giận, một nỗi buồn dâng lên, hay hơi ấm của tình yêu nơi lồng ngực cũng thường ập đến rất đột ngột, như thể chẳng báo trước.

Quay vào bên trong có thể làm dịu lo âu

Cùng các giáo sư Zindel Segal và Adam Anderson (Đại học Toronto), nhóm của Farb so sánh sự chú ý hướng ra ngoài với sự chú ý hướng vào trong ngay trong não bộ. Người tham gia được yêu cầu hoặc tập trung vào cảm giác của hơi thở (chú ý bên trong), hoặc tập trung vào những từ hiện trên màn hình (chú ý bên ngoài). Trái với giả định quen thuộc rằng mọi sự chú ý đều dựa vào thùy trán, các nhà nghiên cứu thấy điều đó chỉ đúng với chú ý hướng ngoại; còn chú ý hướng nội lại huy động những vùng não tiến hóa cổ hơn, gắn với cảm giác và với việc hợp nhất trải nghiệm của cơ thể.

Nói cách khác, chú ý bên ngoài dựa vào vỏ não trán trước — lớp não trẻ nhất về mặt tiến hóa, thứ làm nên khác biệt giữa người và các loài. Còn chú ý bên trong dựa vào những vùng nối vỏ não với hệ viền, một hệ thống cổ hơn mà ta chia sẻ với nhiều loài vật khác. Chính các kết nối hệ viền đó cho ta lối vào trực tiếp hơn tới cảm xúc và cảm giác thân thể, trong khi vỏ não thiên về dựng nên một ý thức về bản thân. Bằng cách gọi tới những vùng như thùy đảo và hồi đai, người biết dùng sự chú ý bên trong có thể tạm “đi vòng” qua vỏ não trán trước, chạm thẳng vào cảm nhận của cơ thể, thoát khỏi vòng phán xét của người khác lẫn của chính mình.

Điều này có ý nghĩa lớn với hạnh phúc. Những trạng thái như lo âu, trầm buồn hay tức giận thường kéo vỏ não trán trước vào cuộc. “Tôi không sao làm cho đầu óc mình yên được” — hẳn ai trong chúng ta cũng từng thốt lên như thế giữa những ngày căng thẳng. Tự ra lệnh cho mình bớt lo, bớt giận thường là công cốc. Tâm trí vốn rất khó tự bảo mình phải làm gì.

Dan Wegner ở Đại học Harvard gọi đây là một “quá trình trớ trêu”. Khi ta gắng cưỡng lại một ý nghĩ hay hành động nào đó — cố không ăn vặt trong lúc đang ăn kiêng, hay cố đừng nghĩ về một người mình vừa chia tay — thì đúng lúc căng thẳng, nỗ lực ấy lại phản đòn. Trong địa hạt của tâm trí, thứ ta càng chống lại càng bám riết lấy ta. Buồn thay, có người cuối cùng tìm đến rượu bia như phương sách cuối để dỗ cho đầu óc lặng đi.

Nhưng phát hiện của Farb cho thấy hệ thống thần kinh của sự chú ý bên trong có thể mở ra một lối riêng, tách khỏi cái tâm trí cứ mải nghĩ, để ta tìm lại sự bình tĩnh. Ta không thể dùng tâm trí để ghìm cương tâm trí, nhưng nhờ nhận biết bên trong, ta có thể bước ra khỏi dòng suy nghĩ đang cuộn chảy. “Hít một hơi thật sâu” khi giận hay khi sợ — câu nói cửa miệng ấy thực ra chạm đúng vào khả năng dùng nhận thức bên trong của ta.

Rèn luyện khả năng lắng nghe bên trong

Yoga, các bài tập thở và thiền đều được tạo ra để nuôi lớn khả năng nhận biết bên trong này. Một nghiên cứu của Jocelyn Sze (Đại học California, Berkeley) cho thấy người tập thiền có mức nhận biết nội tâm cao hơn các vũ công — dù vũ công cũng đã rèn rất kỹ việc cảm nhận từng cử động của cơ thể, có lẽ họ lại ít hiểu rõ trạng thái cảm xúc của mình hơn.

Với một số người, quay chú ý vào trong lúc đầu có thể khó chịu, vì nó khiến ta nhạy hơn với những cảm xúc mình vẫn né tránh. Nhưng liên tục đánh lạc hướng bản thân bằng cách hướng ra ngoài không hề xóa được những cảm xúc đang âm ỉ bên dưới. Chỉ khi dám bước vào chúng qua nhận biết bên trong, ta mới bắt đầu thấy những dấu hiệu chữa lành đầu tiên. Nghiên cứu của tôi với các cựu chiến binh mang sang chấn cũng cho thấy đúng như vậy. Ban đầu, ngay trong những buổi tập yoga, tập thở và thiền đầu tiên, không ít cảm xúc và ký ức trồi lên. Nhưng theo thời gian, họ kể lại rằng những trải nghiệm nội tâm đau đớn ấy dần dịu đi và được xoa lành. Họ thấy mình mạnh mẽ hơn. Không còn phải dựa vào thuốc hay vào nhà trị liệu, họ đã học được cách dùng chính hơi thở của mình để giành lại quyền làm chủ cuộc sống.

Học cách lắng nghe cơ thể còn kéo theo nhiều cái được khác. Chúng ta quen hướng ra ngoài đến mức nhiều khi ăn mà chẳng thật sự nếm, vì mắt còn dán vào điện thoại hay cái tivi. Vậy mà nghiên cứu lại cho thấy những khoảnh khắc hạnh phúc nhất chính là lúc ta có mặt trọn vẹn trong một tình huống. Cứ để mình phân tâm, ta đang tự tước đi một trong những nguồn vui lớn nhất của đời mình — bữa cơm nóng cùng người thân, ngụm trà buổi sáng, tiếng mưa ngoài hiên.

Lần tới, khi thấy đầu óc quay cuồng và cảm xúc như tuột khỏi tay, thay vì cố tự nhủ “thoát ra đi” hay rót một ly rượu, hãy thử ngồi xuống, hít vài hơi thật sâu và lắng nghe cơ thể mình — hoặc tìm đến một lớp yoga, một buổi thiền. Nghiên cứu của Farb gợi ý rằng khả năng tự trấn an vốn đã nằm sẵn trong ta. Ta chỉ cần một hơi thở sâu để tìm về nó.

Nguồn: The Brain’s Ability to Look Within: A Secret to Well-Being

Published on December 10, 2012 by Emma M. Seppala, Ph.D. in Feeling It

PsychologyToday

Bài viết này là nội dung phát triển bản thân, không thay thế cho tư vấn hay điều trị của chuyên gia sức khoẻ tâm thần. Nếu bạn đang thấy quá sức chịu đựng, hãy tìm tới một chuyên gia tâm lý, hoặc nói với một người bạn tin tưởng.

Nếu bạn hoặc ai đó đang trong tình huống nguy hiểm tức thời, hãy gọi cấp cứu 115. Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em: 111.