Cười Trừ Cho Qua Chuyện: Hoá Ra Không Vô Hại Như Bạn Tưởng

Bạn vừa kể chuyện tệ nhất đời mình bằng giọng đùa, cả nhóm cười ồ, bạn cười to nhất — và nghĩ: mình ổn rồi. Nhưng tim bạn lúc đó vẫn đang đập như thể chuyện tệ đó mới vừa xảy ra.

Có một niềm tin dân gian rất dễ thương mà cũng rất lừa người: cười được nghĩa là đã qua được. Ai pha trò giỏi thì được dán nhãn “lạc quan”, “vui tính”, “mạnh mẽ”. Còn người lặng đi mới bị cho là chưa buông bỏ.

Nhưng đây là chỗ hay. Nhà tâm thần học George Vaillant từng xếp hài hước vào nhóm cơ chế phòng vệ trưởng thành nhất, ngang hàng với lòng vị tha. Trong khi đó, bộ Humor Styles Questionnaire của Rod Martin và cộng sự (2003) lại phát hiện: kiểu hài hước tự hạ thấp bản thân đi kèm mức trầm cảm, lo âu và cô đơn cao hơn hẳn. Cùng là tiếng cười, mà hai số phận. Hoá ra không phải tiếng cười nào cũng là dấu hiệu đã vượt qua — có loại chỉ là né tránh khoác áo hài hước.

Tin sai điều này khiến bạn khổ theo kiểu âm thầm: bạn tưởng mình đã chữa lành, nên không bao giờ quay lại chăm vết thương.

Tưởng: cười được nghĩa là đã ổn

Hoá ra: mặt bạn và cơ thể bạn có thể đang kể hai câu chuyện khác nhau. Nhà tâm lý James Gross nghiên cứu cái ông gọi là “ức chế biểu cảm” — tức nén phản ứng ra bên ngoài trong khi bên trong vẫn chạy. Kết quả lặp lại nhiều lần: khi người ta cố giữ mặt bình thản lúc buồn, biểu cảm dịu đi nhưng nhịp tim, phản ứng căng thẳng của cơ thể không giảm — nhiều trường hợp còn tăng.

Dịch ra đời thường: bạn kể chuyện chia tay bằng giọng diễn hài trong nhóm chat, mọi người thả haha, bạn thấy nhẹ trong ba giây. Rồi đặt điện thoại xuống là trống rỗng. Cái trống rỗng đó không phải bạn yếu đuối. Đó là cơ thể vẫn đang “báo động đỏ” trong khi gương mặt đã ký giấy xác nhận “ổn rồi”. Cười trừ khi tổn thương làm dịu khán giả, không làm dịu hệ thần kinh của bạn.

Tưởng: hài hước luôn là dấu hiệu trưởng thành tâm lý

Hoá ra: chỉ một loại hài hước mới nằm trong nhóm cao cấp mà Vaillant mô tả. Humor như cơ chế phòng vệ trưởng thành là khi bạn nhìn thẳng vào nỗi đau, thừa nhận nó có thật, rồi tìm thấy góc nhẹ nhõm trong đó mà không phủ nhận nó. Kiểu hài hước ấy chấp nhận. Nó kết nối bạn với người nghe và với chính cảm xúc của mình.

Còn cơ chế phòng vệ bằng hài hước kiểu né tránh thì ngược lại: nó dùng tiếng cười để đẩy cảm xúc ra xa, để không ai phải ở lại lâu với sự thật. Nhìn bề ngoài giống nhau — đều là đùa. Nhưng một bên mở cửa, một bên khoá cửa. Người bạn nói “ừ tao buồn thật, mà thôi kể mày nghe cái này buồn cười lắm” đang chấp nhận. Người biến toàn bộ nỗi đau thành tiết mục tấu hài, không bao giờ để lộ một câu thật, đang trốn.

Tưởng: tự giễu bản thân chứng tỏ bạn tự tin, biết đùa về chính mình

Hoá ra: có một ranh giới mảnh giữa tự tin và tự làm đau. Theo Humor Styles Questionnaire, self-defeating humor — hài hước tự giễu để lấy lòng người khác bằng cách hạ thấp chính mình — tương quan với lo âu, trầm cảm và cảm giác cô đơn cao hơn ở người hay dùng nó.

Vì sao? Người tự tin đùa về mình từ vị trí an toàn: “tôi ổn với con người tôi, nên tôi cười được những điểm vụng về của mình.” Người dùng self-deprecating humor như tấm khiên thì đùa từ vị trí phủ nhận: “nếu tôi tự chê trước, không ai kịp chê tôi, và không ai hỏi tôi có đau không.” Cùng một câu nói “trời tôi đúng là thảm hoạ”, nhưng một câu phát ra từ bình yên, một câu phát ra từ vết thương đang được dán băng keo bằng tiếng cười. Hài hước tự giễu không xấu — nhưng khi nó là cách duy nhất bạn nói về nỗi đau, nó đang làm thay việc của sự thành thật.

Tưởng: cười trừ cho qua thì chẳng để lại hậu quả gì

Hoá ra: né tránh cảm xúc không xoá ký ức — nó đông lạnh ký ức. Khi bạn liên tục biến một chuyện đau thành trò đùa trước cả khi kịp cảm nhận nó, não không có cơ hội xử lý trải nghiệm đó đến nơi đến chốn. Giống như đóng một tab trình duyệt đang chạy ngầm mà không thật sự tắt chương trình: nó vẫn ngốn năng lượng.

Nên có những chuyện bạn kể đi kể lại thành “chuyện vui” suốt nhiều năm, mà mỗi lần kể tim vẫn hẫng một nhịp. Đó là dấu hiệu nó chưa được tiêu hoá, chỉ được bọc đường. Tổn thương không tan — nó bị treo lơ lửng, chờ một lúc nào đó bạn đủ an toàn để quay lại nhìn.

Tưởng: nếu ngừng đùa, nỗi đau sẽ bung ra và tệ hơn

Hoá ra: gọi tên cảm xúc thật mới là thứ làm dịu bộ não, chứ không phải nuốt nó xuống. Nghiên cứu fMRI của Matthew Lieberman và cộng sự (2007) cho thấy khi người ta đặt tên bằng lời cho cảm xúc tiêu cực — “đây là nỗi buồn”, “mình đang sợ” — vùng hạch hạnh nhân (amygdala) giảm hoạt động, phần não điều hoà tăng lên. Hiện tượng này gọi là affect labeling. Nói ra cảm xúc không làm nó to hơn. Nó làm nó bớt cồn cào.

Nghĩa là nỗi sợ “ngừng đùa thì sẽ sụp” thường không đúng. Cái sụp bạn tưởng tượng là phiên bản chưa bao giờ được gọi tên. Một câu thật — “thật ra chuyện đó làm mình đau hơn mình kể” — thường nhẹ hơn hẳn so với cảnh tượng thảm khốc trong đầu.

Giữ lại điều này

Không ai bảo bạn ngừng vui tính. Hài hước thật sự là một trong những món quà đẹp nhất của con người, và những người làm bạn cười giữa lúc khó khăn là báu vật. Thứ đáng phân biệt chỉ là: lúc nào tiếng cười đang kết nối bạn với người khác và với chính mình — và lúc nào nó là lớp vỏ để không ai, kể cả bạn, chạm được vào vết thương.

Cách nhận ra đơn giản đến bất ngờ: sau khi đùa xong, bạn thấy gần mọi người hơn, hay thấy trống rỗng hơn?

Lần tới khi bạn vừa biến một chuyện đau thành trò cười và cả nhóm cười ồ — thử ở lại với câu hỏi này một nhịp: nếu không được phép đùa về chuyện đó, mình sẽ phải nói ra điều gì?

Bài viết này là nội dung phát triển bản thân, không thay thế cho tư vấn hay điều trị của chuyên gia sức khoẻ tâm thần. Nếu bạn đang thấy quá sức chịu đựng, hãy tìm tới một chuyên gia tâm lý, hoặc nói với một người bạn tin tưởng.

Nếu bạn hoặc ai đó đang trong tình huống nguy hiểm tức thời, hãy gọi cấp cứu 115. Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em: 111.