Cô đơn giữa đám đông: khi có nhiều người mà vẫn thấy trống

Vy về đến nhà lúc gần mười hai giờ. Buổi tụ tập sinh nhật đứa bạn thân kéo dài từ bảy giờ tối, quán đông, nhạc lớn, mười mấy con người cười nói không ngớt. Cô là đứa góp vui nhiều nhất — kể chuyện làm cả bàn cười, chụp ảnh, nâng ly, gõ vài câu vào group chat để cuộc vui còn kéo dài trên màn hình. Ai nhìn vào cũng thấy một cô gái hai mươi bảy tuổi hoạt bát, dễ mến, không thiếu bạn.

Giờ thì cô ngồi ở mép giường, chưa thay đồ, điện thoại còn sáng. Group chat vẫn nhảy tin liên tục: ảnh mờ, sticker, “vui quá tụi bay ơi”, “hẹn lần sau nha”. Ngón tay cô lướt lên lướt xuống mà không đọc gì. Có một khoảng trống vừa mở ra trong ngực, lạ lùng, đúng vào lúc đáng lẽ phải thấy no đầy nhất. Vài tiếng trước cô ở giữa một đám đông thương mình. Bây giờ cô một mình, và cái một mình này nặng hơn hẳn những tối cô thật sự ở nhà một mình xem phim.

Cô mở lại đoạn ảnh cả nhóm chụp chung. Ai cũng cười. Cô cũng cười. Nhưng nhìn kỹ khuôn mặt mình trong ảnh, cô không nhận ra cái gì thuộc về bên trong. Chỉ là một biểu cảm được bật lên đúng lúc, như đèn cảm ứng. Cô đặt điện thoại úp xuống, rồi lại lật lên. Group chat vẫn tíu tít. Cô gõ nửa câu, xóa đi. Không biết muốn nói gì. Không biết cảm giác này tên là gì để mà gõ vào ô tìm kiếm.

Nếu tối nay bạn cũng vừa rời khỏi một cuộc vui và về nhà với đúng cái khoảng trống đó, thì trước khi phân tích gì cả, mình muốn gọi tên nó ra đã: bạn không bị làm sao hết. Bạn đang cô đơn giữa đám đông. Và điều kỳ lạ là cảm giác này gần như luôn ập đến sau khi đông vui, chứ không phải lúc bạn ngồi một mình.

Ở một mình và cô đơn không phải là một thứ

Hai từ này hay bị gộp làm một, nhưng chúng gần như ngược nhau.

Ở một mình — solitude — là trạng thái không có ai bên cạnh về mặt vật lý. Nó có thể rất dễ chịu: một buổi sáng chủ nhật pha cà phê, không ai làm phiền, bạn thấy đầy đủ. Ở một mình là chuyện có bao nhiêu người quanh bạn.

Cô đơn — loneliness — thì khác hẳn. Nó là khoảng cách giữa mức kết nối bạn đang có và mức kết nối bạn cần. Và khoảng cách đó không đo bằng số người. Bạn có thể ở giữa mười lăm người quý mến mình mà vẫn cô đơn, nếu trong mười lăm người đó không có ai đang thật sự biết tối nay bạn đang nghĩ gì, đang sợ gì, đang mệt vì chuyện gì.

Đây là chỗ mấu chốt của cảm giác cô đơn dù có nhiều bạn bè: nó không phải bài toán số lượng. Vy có đủ người. Cái cô thiếu là cảm giác được một ai đó nhìn thấy phần thật. Cả buổi tối, không một câu nào cô nói ra là điều cô đang thật sự nghĩ. Đám đông đầy ắp, mà cái cần được lấp thì vẫn nguyên đó.

Vì sao càng đông người, càng diễn, càng trống

Thử để ý điều bạn làm trong một cuộc tụ tập. Bạn không hành xử y như lúc ở một mình. Bạn bật lên một phiên bản: người vui vẻ, đồng nghiệp ổn, đứa bạn tếu táo, người con hiếu thảo. Không phải bạn giả dối — ai cũng làm vậy, đó là cách xã hội vận hành. Nhưng khi cái phiên bản được bật lên cách quá xa con người thật bên trong, một chuyện xảy ra.

Các nhà tâm lý học gọi khoảng cách đó là sự lệch pha giữa cái tôi trình ra bên ngoài và cái tôi thật bên trong. Nhà phân tâm học Donald Winnicott có một cách gọi đã thành quen thuộc: true self và false self — cái tôi thật, và cái tôi giả mà ta dựng lên để hòa vào xã hội, để được chấp nhận. False self không phải kẻ xấu; nó là lớp áo bảo vệ, ai cũng khoác. Vấn đề chỉ nảy sinh khi ta sống trong lớp áo đó lâu quá, dày quá, đến mức chính mình cũng không còn chạm được phần thật bên dưới. Ý này cũng gợi nhớ tới điều Carl Rogers hay nói về congruence — khi cái ta thể hiện và cái ta cảm thật khớp nhau thì người ta thấy vững; khi chúng lệch nhau, một cảm giác trống và lạc chỗ len vào, kể cả giữa lời khen. Bởi lời khen đó rơi vào cái vai đang diễn, chứ không rơi vào mình. Người ta vỗ tay cho nhân vật, còn người đứng sau tấm màn thì không ai chạm tới.

Có một khái niệm nữa gần đây được nhắc nhiều: emotional labor — cái công sức thầm lặng để giữ đúng vẻ mặt, đúng giọng điệu mà hoàn cảnh đòi hỏi, bất kể bên trong thấy gì. Nhà xã hội học Arlie Hochschild mô tả nó ở nơi làm việc, nhưng ai cũng làm nó ở bàn tiệc. Diễn vai vui vẻ trong ba tiếng là lao động. Nó rút pin. Và đây là lý do đám đông càng lớn thì bạn càng kiệt: mỗi người thêm vào là thêm một đôi mắt chờ đúng vai. Càng đông khán giả, càng nhiều vai phải giữ cùng lúc. Đến cuối buổi, bạn không mệt vì vui nhiều — bạn mệt vì đã gồng nhiều.

Kết nối thật sự bị chặn lại ở đây. Kết nối chỉ xảy ra khi phần thật của một người chạm được phần thật của người kia. Mà suốt buổi, phần thật của bạn không hề bước ra. Nó ngồi im sau tấm màn. Nên dù mười lăm người thương cái nhân vật, phần thật vẫn chưa được một ai gặp. Về nhà, nhân vật tắt đèn, chỉ còn phần thật — và nó nhận ra cả tối nay nó vẫn ở một mình. Cái trống hoác đó không phải bạn vô ơn với cuộc vui. Nó là hóa đơn của việc diễn.

Khi khán giả về hết, nhân vật còn lại gì

Còn một tầng sâu hơn, khó chịu hơn để thừa nhận.

Khi mình không có một trục sống của riêng mình — một cái gì đó mình tin, mình muốn, mình đang đi tới, độc lập với chuyện người khác nghĩ gì — thì mình phải lấy phản ứng của người khác làm thước đo để biết mình là ai. Bàn tiệc cười với mình nghĩa là mình ổn. Group chat nhắc tên mình nghĩa là mình còn thuộc về đâu đó. Sự có mặt của khán giả trở thành cách mình đo giá trị bản thân.

Và đây là nghịch lý: khán giả càng đông thì tiếng vỗ tay càng lớn, nhưng nó không lấp được chỗ trống — nó chỉ hoãn chỗ trống lại. Bởi khi bạn dựa vào phản ứng của đám đông để thấy mình có giá trị, thì lúc đám đông giải tán — lúc group chat rồi cũng lặng — cái giá trị đó cũng biến mất theo. Nó không nằm trong bạn. Nó được cho mượn, và giờ tới hạn trả. Đó chính là khoảnh khắc Vy ngồi ở mép giường: khán giả vừa rút đi, và cùng với họ là cái mỏ neo tạm bợ mà cô đã bám để thấy mình đáng gì.

Cảm giác cô đơn giữa đám đông, ở tầng này, không nói bạn thiếu bạn bè. Nó nói bạn chưa có một mục đích sống đủ là của riêng mình để neo vào — nên mỗi lần vai diễn hạ màn, bạn lại trôi.

Bắt đầu từ chỗ hẹp, không phải chỗ đông

Trực giác sẽ xui bạn làm điều ngược với thứ cần làm. Thấy cô đơn giữa đám đông, người ta thường nghĩ mình cần thêm đám đông: đi nhiều hơn, quen nhiều hơn, đừng ở nhà nữa. Nhưng thêm người vào một cái sân khấu mà bạn vẫn đang diễn thì chỉ thêm khán giả, thêm vai, thêm mệt. Kết nối thật không bắt đầu ở chỗ đông. Nó bắt đầu ở chỗ hẹp.

Vài điều nhỏ, cụ thể, làm được:

Chọn đúng một người — người mà bạn thấy an toàn nhất — và nói thật một điều nhỏ bạn hay giấu. Không cần thổ lộ chuyện lớn. Chỉ cần một câu thật: “Thật ra tối qua tao thấy hơi đuối”, thay vì “ừ ổn mà”. Rồi quan sát chuyện gì xảy ra. Cơ chế ở đây là: kết nối thật chỉ mở ra khi có người thấy phần thật của bạn và không bỏ đi. Bạn phải cho phần thật bước ra khỏi tấm màn một chút thì mới có cái để người kia chạm.

Tối nay, trước khi ngủ, viết ra một câu: “Nếu không ai nhìn, mình muốn dành thời gian cho điều gì?” Đừng trả lời hay. Trả lời thật. Câu này lôi ra manh mối về cái trục riêng của bạn — cái thứ tồn tại kể cả khi không có ai làm khán giả. Có nó rồi, những cuộc vui sẽ thôi là nơi bạn đi đo giá trị mình.

Lần tới ở chỗ đông, thử cho phép mình không bật vai vui vẻ trong năm phút. Ngồi im cũng được. Bạn sẽ thấy đám đông không sụp đổ vì bạn bớt diễn — và mỗi lần như vậy, khoảng cách giữa vai và người thật hẹp lại một chút. Càng hẹp, về nhà càng bớt trống.

Vy chưa làm gì trong đêm đó. Cô chỉ tắt group chat, đặt điện thoại xa ra, và lần đầu tiên không cố dập cái trống bằng cách lướt tiếp. Cô để nó ở đó, và thử nghĩ xem nó đang chỉ vào cái gì. Không phải chỉ vào chuyện cô có vấn đề, hay không đáng được yêu. Mà chỉ vào hai chỗ đang thiếu: chưa ai thấy cô thật, và cô chưa có cái của riêng mình để neo. Cả hai đều là thứ xây được — chậm thôi, và bắt đầu từ một người, một câu thật. Còn bạn, trong hai chỗ thiếu đó, chỗ nào đang nhức hơn — và bạn có dám nhìn thẳng vào đúng chỗ nhức ấy trước, thay vì đi tìm thêm một cuộc vui nữa để khỏi phải nhìn?