Áp lực đồng trang lứa: vì sao 25 tuổi thấy mình thua cả thế giới

Tối thứ Sáu, Vy hai mươi lăm tuổi, ngồi trên giường trong căn phòng trọ ở quận Bình Thạnh, điện thoại sáng trưng cách mặt chừng ba mươi phân. Bên ngoài có tiếng xe máy về khuya, tiếng ai đó cười trong hẻm. Cô vừa tắm xong, tóc còn ẩm, định nằm nghỉ mười phút rồi ngủ. Mười phút đó đã kéo dài bốn mươi lăm.

Ngón cái cô lướt. Một đứa bạn cấp ba vừa đăng ảnh nhận nhà mới — chú thích ngắn gọn, “cảm ơn ba mẹ và anh xã”. Lướt tiếp. Một người từng ngồi cùng bàn năm nhất đại học giờ khoe vừa được promote lên team lead, kèm tấm hình chụp ở văn phòng có cửa kính nhìn ra sông. Lướt nữa. Một cặp đang ở Đà Lạt, sương mù, ly cà phê, chú thích “sống chậm lại”. Cô dừng lại ở tấm ảnh cưới của một người mà cô thề là hồi đại học còn rớt môn chung với mình.

Vy đặt điện thoại úp xuống nệm. Rồi cô lật nó lên lại.

Cô không ganh ghét ai trong số đó. Nếu gặp ngoài đời, cô sẽ chúc mừng thật lòng, và cái thật lòng đó không giả. Nhưng có một thứ gì âm ỉ hơn sự ganh tị, khó gọi tên hơn — cái cảm giác mình đang đứng yên trong khi cả một thế hệ đồng trang lứa đã bắt chuyến tàu nào đó mà cô lỡ mất giờ khởi hành. Lương cô đủ sống, không dư. Cô chưa có nhà, chưa có người yêu ổn định, công việc thì tạm được nhưng không phải thứ cô kể ra với ánh mắt sáng lên. Hai mươi lăm. Cái tuổi mà hồi mười tám cô hình dung mình sẽ “đã đâu vào đấy”.

Cô mở ghi chú trong điện thoại, gõ một dòng cô đã gõ đi gõ lại nhiều đêm: “Mình đang làm gì với đời mình vậy?” Rồi xóa. Tắt đèn. Nằm nhìn trần nhà, và cái danh sách những người-đã-đi-trước cứ tự động diễu qua trong đầu như một cuộn phim không có nút tắt.

Cái đau không nằm ở chỗ mình kém

Nếu để ý kỹ, thứ làm Vy mất ngủ không phải là cô nghèo, hay cô thất bại theo bất kỳ thước đo khách quan nào. Nhiều người ở hoàn cảnh cô còn mong được như cô. Cái đau nằm ở khoảng cách — khoảng cách giữa nơi cô đang đứng và nơi cô tưởng mình phải đứng, mà cái “phải đứng” đó lại được vẽ ra từ những mảnh đời đẹp nhất của người khác.

Điều trớ trêu là cô biết rõ mạng xã hội chỉ chiếu ra phần được biên tập. Cô biết đứa bạn mua nhà có thể đang gánh khoản nợ hai tỷ. Cô biết tấm ảnh Đà Lạt “sống chậm” có thể chụp trong ba ngày nghỉ hiếm hoi giữa những tuần làm quần quật. Cô biết hết. Nhưng biết bằng lý trí không ngăn được cái so sánh tự động bật lên mỗi lần ngón tay chạm màn hình.

Bởi vì cô không so sánh với một người. Cô so sánh với một bản tổng hợp — nhà của người này, sự nghiệp của người kia, tình yêu của người nọ, sự an nhiên của người khác nữa — ghép lại thành một con người hoàn hảo không tồn tại, rồi lấy chính mình ra đối chiếu. Và trong cuộc đối chiếu với một sinh thể tưởng tượng gom hết ưu điểm của cả trăm người, không ai thắng nổi. Kể cả người mua nhà. Kể cả người vừa lên team lead.

Các nhà tâm lý gọi đó là gì

Cái Vy đang trải qua có một cái tên: áp lực đồng trang lứa. Không phải kiểu áp lực bị bạn bè rủ rê hút thuốc như hồi cấp hai người ta hay dạy, mà là một phiên bản trưởng thành và âm thầm hơn — cảm giác bị bỏ lại phía sau khi nhìn những người cùng tuổi, cùng xuất phát điểm, dường như đang tiến xa hơn mình trên những đường đua mà mình chưa từng đồng ý tham gia.

Gốc rễ của nó là một cơ chế tâm lý rất cũ. Năm 1954, nhà tâm lý học Leon Festinger đưa ra lý thuyết so sánh xã hội: con người có nhu cầu tự nhiên đánh giá bản thân, và khi không có thước đo khách quan, ta đánh giá mình bằng cách so với người khác. Đây không phải thói xấu — nó là cách bộ não định vị mình trong bầy đàn, một bản năng sinh tồn có từ thời tổ tiên còn sống theo nhóm nhỏ vài chục người.

Festinger phân biệt hai hướng. So sánh xuống — nhìn người kém hơn để thấy mình ổn. Và so sánh lên — nhìn người hơn mình. So sánh lên đôi khi tạo cảm hứng, nhưng khi khoảng cách quá lớn hoặc ta cảm thấy vô vọng đuổi kịp, nó chuyển thành ghen tị và tự ti. Nhà nghiên cứu Thomas Mussweiler sau này chỉ ra rằng hướng nào chiếm ưu thế phụ thuộc nhiều vào việc ta vô tình tập trung vào điểm giống hay điểm khác giữa mình và đối tượng.

Vấn đề của thế hệ Vy là bối cảnh đã thay đổi tận gốc. Tổ tiên chúng ta so sánh với vài chục người trong làng, và thấy cả mặt tốt lẫn mặt dở của họ — thấy hàng xóm giàu hơn nhưng cũng thấy ông ta cãi nhau với vợ, con cái hư. Còn Vy so sánh với hàng nghìn người, và chỉ thấy đúng cái khoảnh khắc rực rỡ nhất mỗi người chọn trưng ra. Các nhà nghiên cứu gọi đây là so sánh lên bị bóp méo một chiều: mẫu số thì phình to tới vô hạn, còn dữ liệu thì bị lọc chỉ còn phần lấp lánh.

Có một khái niệm nữa soi rõ chuyện này. Nhà xã hội học Robert Merton mô tả cái gọi là nhóm tham chiếu — nhóm người mà ta lấy làm chuẩn để tự đánh giá. Ngày xưa nhóm tham chiếu của một người hai mươi lăm tuổi là bạn bè trong bán kính vài cây số. Bây giờ, nhóm tham chiếu của Vy là toàn bộ những người cô từng quen, cộng thêm vô số người lạ mà thuật toán đẩy vào, tất cả đang ở thời điểm đẹp nhất của họ cùng một lúc trên màn hình. Cô không lỗi thời so với bạn bè. Cô đang bị buộc phải chạy đua với một mặt cắt được biên tập của cả một thế hệ.

Và còn cái bẫy tuổi tác. Con số hai mươi lăm mang theo một kịch bản ngầm — “đến tuổi này thì phải có cái này cái kia” — mà thật ra chẳng ai ký duyệt, chỉ là ta hấp thụ từ phim ảnh, từ lời họ hàng, từ chính những dòng caption bạn bè. Ta tưởng đó là mốc thời gian chung, kỳ thực mỗi người có nhịp riêng, xuất phát riêng, ràng buộc riêng mà ta không nhìn thấy.

Làm gì với cái cuộn phim không tắt được

Không có cách nào tắt hẳn bản năng so sánh — nó gắn quá sâu. Nhưng có thể chỉnh lại cái cách nó chạy.

Thứ nhất, tối nay trước khi ngủ, thay vì mở mạng xã hội, mở ghi chú và viết ra ba thứ bạn có bây giờ mà bạn của năm năm trước sẽ ao ước. Không phải để “biết ơn” sáo rỗng, mà vì nó ép bộ não làm một việc nó lười làm: so sánh với chính mình theo trục thời gian, thay vì so với người khác theo trục ngang. Trục dọc mới là thước đo trung thực duy nhất, vì nó cùng một xuất phát điểm là chính bạn.

Thứ hai, khi bắt gặp mình đang cuộn và thấy nhói lên, dừng lại hỏi: “Mình đang so với ai, và mình có biết toàn bộ đời họ không?” Câu hỏi này không xóa được cơn ghen tị, nhưng nó lôi cái so sánh từ chỗ tự động lên chỗ có ý thức. Cơ chế của so sánh xã hội mạnh nhất khi nó chạy ngầm; gọi tên nó ra là đã rút bớt điện.

Thứ ba, cắt liều lượng thay vì cắt hẳn. Đặt một khung giờ không mạng xã hội — ví dụ từ lúc lên giường. Không phải vì mạng xã hội xấu, mà vì đầu óc lúc mệt và một mình là lúc dễ tổn thương nhất trước những hình ảnh được biên tập. Bạn không cần cai. Bạn chỉ cần đừng đọc bảng xếp hạng lúc mình đang yếu nhất.

Thứ tư, viết ra định nghĩa “sống ổn” của riêng bạn — cụ thể, không mượn: bạn muốn ngày thường của mình trông ra sao, chứ không phải cái ảnh đại diện của nó trông ra sao. Khi bạn có thước đo riêng, những cái mốc của người khác tự động mất bớt quyền lực, vì chúng đang đo một thứ mà bạn không còn thi.

Vy sẽ không thức dậy vào sáng mai và thấy mình hết áp lực. Cái danh sách những-người-đi-trước có thể vẫn diễu qua đầu cô vài đêm nữa. Nhưng có một câu hỏi vừa hé ra mà cô chưa từng hỏi: suốt bao lâu nay cô so mình với người khác — nhưng cái cuộc đời cô thật sự muốn, cô đã bao giờ ngồi xuống viết nó ra chưa, hay cô vẫn đang đo mình bằng cây thước của một người cô còn chẳng chắc là có thật?

Còn bạn — lần gần nhất bạn thấy mình “thua”, bạn có chắc mình biết luật chơi mà mình đang tự chấm điểm không?