Ai Cũng Đang Diễn: Goffman Và Câu Hỏi Con Người Thật Là Ai

Bạn vừa về đến nhà sau một buổi tụ tập, ngồi phịch xuống giường và nghĩ: “Tối nay mình lại diễn.” Nhưng bạn có để ý không — ngay cái suy nghĩ vừa rồi, bạn cũng đang diễn, cho một khán giả duy nhất: chính bạn.

Cơn trống rỗng lúc nửa đêm đó quen lắm. Cả tối cười đúng chỗ, gật đúng nhịp, chêm câu đùa đúng lúc. Rồi về phòng, tắt đèn, thấy như vừa cởi một bộ đồ chật. Bạn tự nhủ: giờ mới là mình thật. Nhưng thật ra, “mình thật” đó cũng chỉ là một vai khác — vai “người mệt mỏi đang tự soi mình trong bóng tối”, diễn cho một khán giả tên là bạn.

Cứ ở lại thêm vài phút, vì chỗ này có một điều đáng biết: cái bạn tưởng là hậu trường, hoá ra cũng là một sân khấu.

Một ngày của bạn có bao nhiêu sân khấu?

Thử tua lại hôm nay. Sáng, bạn nhắn sếp: “Dạ em làm xong rồi ạ” — giọng gọn, lễ phép, dấu chấm than nếu cần tỏ ra nhiệt tình. Trưa, nhắn người yêu: cũng bạn đó, nhưng chữ mềm hẳn ra, có khi thêm cái mặt mếu. Chiều, đăng một caption Facebook nghe đời và sâu sắc vừa đủ. Tối, ngồi với hội bạn thân, bạn là đứa lắm mồm nhất bàn.

Và khuya, khóc một mình trước gương — bạn có để ý nét mặt mình lúc khóc cũng được “điều chỉnh” không? Khóc kiểu đẹp, kiểu thê lương, kiểu “mình đang rất ổn mà sao nước mắt cứ rơi”.

Vy, một bạn làm marketing mình quen, kể: cô ấy có bốn khung chat mở cùng lúc, và tự nhận “tao là bốn con người khác nhau trong bốn cái cửa sổ đó”. Cô ấy nói như một lời thú tội. Như thể đang làm gì sai.

Nhưng nếu đó không phải lỗi thì sao? Nếu đó chính là cách con người vận hành — tất cả mọi người, mọi lúc?

Hoá ra “hậu trường” cũng chỉ là một sân khấu khác

Năm 1956, nhà xã hội học Erving Goffman viết The Presentation of Self in Everyday Life, và ông mượn nguyên bộ từ vựng của sân khấu để mô tả đời sống thường ngày. Ông gọi nó là dramaturgy — thuyết sân khấu hoá.

Ý tưởng cốt lõi thế này. Mỗi tương tác xã hội là một màn trình diễn. Có front stage — sân khấu trước, nơi bạn diễn cho khán giả xem. Và có back stage — hậu trường, nơi bạn buông vai xuống.

Để dễ hình dung, thử minh hoạ lại ý của ông bằng một ví dụ quen thuộc — một người phục vụ nhà hàng (đây là cách mình diễn giải lại tinh thần lý thuyết của Goffman, không phải một case study nguyên văn trong sách). Ngoài sảnh, trước mặt khách, anh ta lịch sự, tươi cười, lưng thẳng, giọng dạ vâng. Nhưng bước qua cánh cửa vào bếp, anh ta chửi thề, bệ rạc, nói xấu bàn số 7 keo kiệt. Cùng một người. Hai sân khấu.

Tới đây ai cũng gật: à, ngoài sảnh là diễn, trong bếp mới là thật. Hậu trường là nơi con người thật lộ ra sau khi tháo mặt nạ.

Và đây là chỗ Goffman làm ta giật mình.

Hậu trường không phải là nơi con người thật lộ diện. Nó chỉ là một sân khấu khác, với một khán giả khác. Trong bếp, anh phục vụ vẫn đang diễn — diễn vai “nhân viên bất mãn nhưng cứng” cho đồng nghiệp xem. Cách anh chửi thề cũng được canh chỉnh theo việc ai đang đứng cạnh. Nếu bếp trưởng bước vào, màn diễn đổi ngay.

Vậy thì cái “mình thật” lúc nửa đêm nằm trên giường — nó diễn cho ai? Cho chính bạn. Cho cái tôi quan sát bên trong, cái luôn đứng đó chấm điểm xem bạn “sống có thật không”. Ngay cả lúc chỉ có một mình, bạn vẫn có một khán giả.

Điều Goffman gợi ra — và đây không phải lời buộc tội đạo đức, mà là một mô tả tâm lý — là: không có một “bản ngã gốc” nào đứng chờ sẵn phía sau mọi vai diễn để được khám phá. Cái gọi là con người thật sự không nằm im một chỗ như viên ngọc giấu dưới lớp bùn. Nó được tạo ra ngay trong lúc trình diễn, tuỳ vào ai đang nhìn.

Bạn không đeo mặt nạ che đi khuôn mặt thật. Bạn là tổng hoà của tất cả những khuôn mặt đó.

Mạng xã hội đẩy chuyện này tới cực đoan, qua một hiện tượng các nhà nghiên cứu truyền thông gọi là context collapse — sụp đổ ngữ cảnh. Ngoài đời, bạn có nhiều sân khấu tách biệt: sếp không ngồi cùng bàn nhậu với hội cấp hai. Nhưng trên một story Facebook hay Instagram, tất cả khán giả bị dồn vào một chỗ: sếp, người yêu cũ, mẹ, đứa bạn thân, đồng nghiệp. Bạn phải diễn một vai duy nhất làm hài lòng tất cả — và đó là lý do đăng một cái story tưởng đơn giản mà mệt rã rời. Bạn đang gồng để một màn diễn vừa vặn với mười khán giả không đội trời chung.

Tâm lý học cũng có một khái niệm cho chuyện “nhiều con người trong một người”: self-concept differentiation — mức độ bạn thấy mình khác nhau ở các vai trò khác nhau. Điều thú vị là các nghiên cứu về nó không kết luận đơn giản rằng “nhất quán là tốt, đa diện là xấu”. Vấn đề không nằm ở chuyện bạn có nhiều vai — ai cũng có. Vấn đề nằm ở chỗ bạn có thấy mình thật trong những vai đó không, hay đang bị xé ra giữa chúng.

Nên câu hỏi “con người thật sự là ai” có lẽ đã đặt sai ngay từ đầu.

Vậy thì ngừng đào bới “bản ngã gốc” đi

Nếu không có một con người thật duy nhất nằm chờ bạn tìm ra, thì cố lột hết mặt nạ để truy tìm nó chỉ khiến bạn kiệt sức thôi. Đổi câu hỏi. Đừng hỏi “vai nào mới là mình thật”. Hỏi: “Mình có thấy mình real trong vai này không?” Mình hay gọi tạm cách tiếp cận này là “sự chân thật bên trong một vai” — không phải xé bỏ vai, mà là tìm phần thật của mình ngay trong lúc đang diễn nó. (Đây là cách mình đề xuất gọi cho dễ nhớ, không phải một thuật ngữ học thuật chính thống.)

Vài việc cụ thể, làm được ngay tối nay:

Chấm điểm vai diễn. Cuối ngày, chọn đúng một “vai” bạn đã diễn hôm nay — vai với sếp, vai với người yêu, vai trong nhóm bạn. Cho nó một điểm từ 1 đến 10 cho câu hỏi: “Lúc đó mình thấy là chính mình bao nhiêu phần?” Viết ra giấy hoặc note điện thoại. Làm vậy vài tuần. Vì sao nó hiệu quả: bạn không thể sửa cái bạn không đo được. Khi có dữ liệu, bạn sẽ thấy rõ vai nào đang bào mòn mình và vai nào đang nuôi mình — thứ mà cảm giác mơ hồ lúc nửa đêm không chỉ ra được.

Tách “mệt vì diễn” khỏi “mệt vì diễn sai”. Diễn nào cũng tốn năng lượng, kể cả vai bạn yêu. Nhưng có loại mệt xong thấy đầy, có loại mệt xong thấy rỗng. Lần tới thấy trống rỗng, hỏi: mình kiệt vì vừa làm nhiều, hay vì vừa làm một người mình không nhận ra? Phân biệt được hai cái này giúp bạn biết cần nghỉ hay cần đổi.

Để ý câu chuyện bạn kể cho chính mình. Lần tới bắt gặp mình đang tự nhủ “mình đúng là đồ giả tạo”, dừng lại. Đó cũng là một màn diễn — vai “người tỉnh thức tự phê bình”. Gọi tên nó ra. Vì khi biết mình đang diễn cả lúc tự trách, bạn bớt tin sái cổ vào bản án mình vừa tuyên cho mình.

Không cần tháo hết mặt nạ

Con người thật của bạn không trốn sau các vai diễn. Nó chính là cách bạn chọn diễn — chọn mềm với người này, chọn thẳng với người kia, chọn im lặng chỗ nọ. Sống như đang diễn không phải một tội. Nó là điều kiện của việc làm người giữa những người khác.

Và nhớ chỗ đầu bài chứ: kể cả lúc nằm một mình trong bóng tối, tưởng đã về tới hậu trường, bạn vẫn đang trên một sân khấu — sân khấu diễn cho chính mình xem. Không có cánh gà nào để bước hẳn ra ngoài. Nên cái đáng sợ không phải là diễn. Mà là diễn lâu đến mức quên mất mình có quyền chọn vở.

Tối nay, trước khi ngủ, thử hỏi mình một câu: trong tất cả những vai mình diễn hôm nay, vai nào khiến mình thấy nhẹ nhất khi đang ở trong đó? Và bạn có đang dành đủ thời gian cho nó không — hay đang để những sân khấu bào mòn mình chiếm hết suất diễn?

Gửi bài này cho người mà bạn biết đang thấy “diễn mệt quá”. Có khi họ cũng đang nằm trong bóng tối, soi lại chính mình, y như bạn lúc này.