Cuối năm thấy mình chưa làm được gì? Coi chừng 'đồng hồ xã hội' đang lừa bạn

“Chưa ai chê tôi một câu nào, vậy sao tháng Chạp vừa tới là tôi đã tự thấy mình thua?”

Đó là câu nhiều người thầm hỏi vào những tối cuối năm, khi vừa đóng app mạng xã hội đầy ảnh tổng kết của người khác. Không ai gửi tin nhắn trách móc. Sếp không gọi. Vậy mà trong lòng vẫn có một giọng nói: mày chậm rồi.

Giọng nói đó không phải của bạn. Nó là tiếng tích tắc của một cái đồng hồ bạn chưa từng tự lên dây.

Năm 1965, nhà tâm lý học Bernice Neugarten đặt tên cho hiện tượng này: đồng hồ xã hội (social clock). Bà mô tả một điều phản trực giác. Con người, khi đánh giá đời mình, không chỉ nhìn vào thành tựu có thật của người xung quanh. Họ còn so với một cái lịch trình vô hình trong đầu — cái lịch nói “tuổi này thì phải xong việc này”: tuổi này phải ổn định công việc, tuổi kia phải cưới, tuổi nọ phải mua nhà, có con. Neugarten gọi việc rơi đúng hay lệch so với những mốc tuổi ấy là “đúng giờ” hay “trễ giờ”.

Và đây là chỗ dễ bị bỏ qua. Theo hướng nghiên cứu của Neugarten về các chuẩn mực tuổi tác, cảm giác mình “trễ giờ” so với cái lịch tưởng tượng đó có thể gây khó chịu, tự ti — đôi khi nặng nề một cách khó giải thích nếu chỉ nhìn vào những gì bạn thật sự đã làm. Bà không đưa ra một con số đo đếm chính xác, nhưng quan sát chung thì rõ: bạn có thể đã học xong một kỹ năng, trả hết một khoản nợ, bước ra khỏi một mối quan hệ độc hại — và vẫn thấy mình thất bại. Vì bạn không đang chấm mình theo tiến bộ thật. Bạn đang đo khoảng cách giữa mình và một cái mốc trong đầu.

Cái mốc ấy được cấy vào từ rất sớm. Qua câu nói của cha mẹ (“bằng tuổi mày hồi đó ba đã…”), qua bạn bè, qua phim ảnh, và bây giờ là qua newsfeed. Bạn hiếm khi tự chọn nó. Bạn thừa hưởng nó.

Và cuối năm là lúc nó kêu to nhất. Vì hai thứ cùng đổ xuống một lúc. Một là cái mốc thời gian nhân tạo — ngày 31/12 chẳng có gì thiêng liêng về mặt sinh học, nhưng văn hoá biến nó thành vạch đích để kiểm kê. Hai là làn sóng “year in review” của người khác tràn về dồn dập, tạo ra một đợt so sánh xã hội theo mốc thời gian cực kỳ dày đặc. Bạn không so với một người. Bạn so với bản tổng hợp những khoảnh khắc đẹp nhất của hàng trăm người, nén lại trong vài phút lướt. Cảm giác “chưa làm được gì năm nay” không đến từ năm của bạn. Nó đến từ cách năm của bạn bị đặt cạnh những đoạn highlight đã qua biên tập.

Nhưng có một chi tiết ít người để ý, và nó làm nhẹ lòng hơn ta tưởng: chiếc đồng hồ đó không cố định. Những nhà nghiên cứu sau Neugarten — trong đó có các nhà xã hội học như Richard Settersten và Gunhild Hagestad — đã đặt lại câu hỏi về các “deadline cuộc đời” và nhìn chúng như những chuẩn mực xã hội, tức là thứ thay đổi theo thời đại chứ không phải quy luật tự nhiên. Tuổi được xem là “hợp lý” để lập gia đình, ổn định sự nghiệp, có con… của thế hệ ông bà, cha mẹ bạn không nhất thiết là của bạn. Nói cách khác: cái mốc khiến bạn hoảng vì “trễ” rất có thể chỉ là phiên bản đồng hồ của bố mẹ bạn — lên dây theo một thời đại khác, một nền kinh tế khác, một tuổi thọ khác. Bạn đang hoảng vì trễ giờ trên một chiếc đồng hồ đã chạy sai.

Áp lực tuổi tác, vì thế, không phải bằng chứng rằng bạn kém. Nó là bằng chứng rằng bạn đang đo mình bằng một dụng cụ không được hiệu chỉnh lại.

Tự soi

Lấy giấy hoặc mở note điện thoại ra. Trả lời thật, không cần cho ai xem:

Cái mốc khiến bạn thấy “trễ” năm nay là gì — cụ thể, một câu? Và đó là mốc bạn chọn, hay bạn nhận ra mình chưa bao giờ ngồi xuống chọn nó?
Nếu truy ngược: giọng nói “tuổi này phải…” trong đầu bạn nghe giống ai nhất — ba mẹ, một người bạn, hay những tài khoản bạn hay lướt?
Câu hỏi thăm nào của họ hàng ngày Tết (“bao giờ lấy chồng/mua nhà/sinh em bé?”) khiến bạn co người lại nhất — và bạn đang sợ câu hỏi, hay sợ chính cái mốc ẩn sau nó?
Lần gần nhất bạn thấy “thua” sau khi lướt mạng là khi nào, và bạn vừa xem gì ngay trước đó?
Khi nhận hay lì xì cho đứa cháu nhỏ hơn mà đã “ổn định hơn mình”, bạn thấy gì trong lòng — và cảm giác đó đang nói về bạn, hay về cái lịch bạn tin là phải theo?
Nếu không một ai biết bạn bao nhiêu tuổi, năm nay bạn có tự chấm mình là thất bại không?
Có điều gì năm nay bạn làm được mà bạn-của-ba-năm-trước chưa làm nổi? Viết ra ít nhất một.
Bạn đang so mình với người thật cùng tuổi, hay với một phiên bản kỳ vọng của chính mình mà chưa từng tồn tại?

Đọc kết quả thế nào

Nếu bạn gật đầu ở nhiều câu phía trên, nó không nói bạn “có vấn đề”. Nó gợi ý một điều đơn giản: phần lớn cảm giác thua của bạn đang đến từ cái mốc, không phải từ đời bạn. Chỗ để bắt đầu không phải là làm nhiều hơn cho kịp. Chỗ bắt đầu là tách ra hai thứ bạn đang để dính vào nhau — “tôi muốn gì” và “tôi được dạy là phải có gì ở tuổi này”. Khi hai thứ đó rời nhau ra, tiếng tích tắc thường nhỏ lại đáng kể.

Bạn không cần đập vỡ chiếc đồng hồ xã hội. Nó vẫn giúp ta phối hợp với nhau trong đời sống. Bạn chỉ cần biết nó đang chạy sai giờ — để thôi tự trách oan vì “trễ” một cái hẹn mà chính bạn chưa bao giờ đặt.

Năm nay của bạn không ngắn hơn vì nó không giống bản tổng kết của ai đó. Nó chỉ chạy theo một nhịp khác.

Còn nếu bạn tò mò muốn biết chiếc đồng hồ của riêng mình đang chạy theo kiểu nào — nhanh, chậm, hay vay mượn từ ai — thì thử làm một bài trắc nghiệm của Yêu Tâm Lý xem nó nói gì.