Tính tự coi mình là trung tâm

Ai trong chúng ta cũng từng đi qua giai đoạn “lấy mình làm trung tâm” thời thơ ấu. Nhưng ngay cả khi đã trưởng thành, ít người thật sự thoát khỏi kiểu nhận thức ấy một cách trọn vẹn. Bạn có thể tự kiểm chứng bằng một thí nghiệm nhỏ: hãy chọn một việc bạn làm rất thành thạo, rồi thử giải thích nó cho người chưa từng làm bao giờ.

Cứ chọn một việc tưởng như đơn giản — pha một ấm cà phê, lưu một file trên máy tính, cài đặt máy in, hay lập một địa chỉ email. Bây giờ hãy hình dung bạn phải chỉ cho một người hoàn toàn mù tịt cách làm từng bước. Bạn sẽ nhận ra điều lạ lùng: càng thạo việc, ta càng khó đặt mình vào vị trí của người chưa biết gì. Những thao tác đã thành phản xạ trong đầu ta lại là cả một mê cung với người khác.

Khi ta tưởng cả thế giới đang nhìn mình

Một biểu hiện khác của tính tự coi mình là trung tâm, đặc biệt mạnh ở tuổi trẻ, là điều nhà tâm lý học trẻ em David Elkind gọi là “khán giả tưởng tượng”. Đó là xu hướng luôn mường tượng xem người xung quanh sẽ phản ứng ra sao trước mỗi hành động, thậm chí trước cả những suy nghĩ thầm kín của mình.

Nếu bạn từng đăng ký một môn thể thao mới hay một lớp học nhảy, hẳn bạn biết cảm giác này: dường như mọi ánh mắt trong phòng đều đổ dồn vào mình, soi từng động tác vụng về. Cảm giác bị nhìn ấy khiến ta ngượng chín người. Nhưng điều ta không nhận ra là những người kia cũng đang ngượng y hệt — và họ chẳng để tâm đến bạn, đơn giản vì họ đang mải lo lắng cho phần thể hiện của chính họ.

Nhà báo Ann Landers từng có một nhận xét rất đáng ngẫm: “Ở tuổi 20, chúng ta lo lắng người khác nghĩ gì về mình. Ở tuổi 40, chúng ta thôi bận tâm họ nghĩ gì. Đến tuổi 60, chúng ta nhận ra hóa ra họ chẳng nghĩ gì về mình cả.”

Những lầm tưởng nhỏ nhặt mà ai cũng mắc

Tính coi mình là trung tâm còn khiến ta suy đoán sai về suy nghĩ và cảm xúc của người khác. Theo hiện tượng “thành kiến tương đồng giả định” (assumed similarity bias), chúng ta có xu hướng tin rằng người khác cũng nghĩ giống mình, ngay cả khi chẳng có mấy cơ sở khách quan cho điều đó. Đôi khi ta đoán đúng, nhưng cũng không ít lần ta đoán trật.

Ta cũng lộ ra một chút “tự coi mình là trung tâm” mỗi khi nói năng thiếu chi tiết. Chẳng hạn, bạn nhắn tin rủ một người bạn đi ăn trưa và đinh ninh rằng lời hẹn của mình đã quá rõ ràng — bởi trong đầu bạn đã biết mấy giờ mình rảnh, mấy giờ tới được quán. Nhưng nếu bạn quên ghi giờ cụ thể, mà bạn của bạn thì không có tài đọc suy nghĩ, thì rất có thể đến giờ hẹn chỉ mình bạn ngồi ở quán. Cái rõ ràng trong đầu ta chưa chắc đã rõ ràng với người đối diện.

Ngay cả những câu chuyện đùa nội bộ trong một nhóm cũng là một dạng của tính tự coi mình là trung tâm — chỉ khác là lần này nó được “chia sẻ” bởi hai hay nhiều người cùng chung một trải nghiệm. Thỉnh thoảng những câu đùa ấy có ý mỉa mai một người bị xem là “người ngoài”, nhưng thường thì đơn giản là vì cả nhóm quên mất rằng có một người đứng ngoài chẳng hiểu gì.

Đôi khi thói quen chỉ nhìn từ góc của mình còn dẫn đến những hành xử kém đẹp nơi công cộng. Hình dung bạn đang xếp hàng trong siêu thị và đang rất vội. Thấy một khe hở để chen lên trước người phía trước, bạn chen luôn. Bạn chỉ nghĩ đến cái vội của mình mà quên rằng người kia — và những người đứng sau — cũng đang vội y như bạn.

Làm sao để bớt “lấy mình làm trung tâm”?

Thành thật nhìn lại chính mình. Hãy tự đánh giá một cách trung thực xem mình có hay rơi vào những kiểu hành xử kể trên không.

Dẹp bớt “khán giả tưởng tượng”. Bạn có thể cứ ngỡ mọi người đang chăm chú nhìn và phán xét mình, nhưng thực tế phần lớn họ chỉ bận tâm đến bản thân họ. Nếu lỡ làm điều gì hớ hênh nơi đông người, khả năng bạn bị để ý (và bị chê) thấp hơn nhiều so với bạn tưởng.

Tập đặt mình vào vị trí người khác. Hãy thử lại bài tập ở đầu bài: giải thích một kỹ năng bạn thành thạo cho người chưa từng làm, và để ý xem mình dễ “nhảy cóc” qua những bước nào. Và trước khi bấm gửi một email hay tin nhắn, hãy đọc lại một lượt, tự hỏi: liệu người nhận có nắm được đầy đủ những chi tiết mà lúc này chỉ mình mình biết?

Nguồn

It’s a Fine Line Between Narcissism and Egocentrism

A simple trick of the mind that can lead to emotional chaos.

Published on April 7, 2012 by Susan Krauss Whitbourne, Ph.D. in Fulfillment at Any Age

PsychologyToday