Thiên kiến xác nhận: 5 điều bạn tưởng đúng nhưng hoá ra sai bét

Tưởng: Thủ phạm chính là thuật toán mạng xã hội

Bạn tin mình là người hiếm hoi trong nhóm bạn chịu đọc cả hai phe. Nhưng chính niềm tin đó mới là bằng chứng rõ nhất cho thấy thiên kiến xác nhận đang điều khiển bạn.

Phần lớn những gì ta tự nhủ để trấn an rằng “mình khách quan” lại là chỗ não gài bẫy khéo nhất. Tin sai vào mấy điều đó không làm bạn tỉnh táo hơn. Nó chỉ làm bạn tự tin hơn trong lúc sai — và cãi nhau mệt hơn.

Hoá ra: thiên kiến xác nhận có từ rất lâu trước khi có nút Like. Raymond Nickerson, trong một bài tổng quan kinh điển năm 1998, mô tả nó như một xu hướng ăn sâu trong cách con người xử lý thông tin: ta tìm, nhớ và diễn giải mọi thứ theo hướng củng cố điều mình đã tin. Thuật toán không tạo ra xu hướng này. Nó chỉ bơm thêm dầu vào ngọn lửa có sẵn trong đầu. Đổ hết tội cho Facebook là một cách tiện lợi để khỏi phải nhìn vào chính mình. Bong bóng lọc thông tin ngoài kia là có thật — nhưng cái bong bóng nguy hiểm hơn nằm giữa hai tai bạn.

Tưởng: Chủ động đọc nguồn trái chiều là đủ để khách quan

Đây là niềm tin mà dân “đọc nhiều nguồn” bám vào chặt nhất. Tôi có đọc phe kia mà. Vậy là fair rồi.

Hoá ra: đọc nguồn trái chiều không trung hoà được định kiến — đôi khi nó làm định kiến đậm thêm. Năm 1979, Lord, Ross và Lepper cho hai nhóm người có quan điểm trái ngược về án tử hình đọc cùng một bộ nghiên cứu, gồm cả bằng chứng ủng hộ lẫn phản bác. Kết quả: ai cũng khen nghiên cứu hợp ý mình là “chặt chẽ”, chê nghiên cứu nghịch ý là “lỏng lẻo”. Sau khi đọc cùng một dữ liệu, cả hai phe đều tin chắc hơn vào quan điểm ban đầu. Hiện tượng này gọi là biased assimilation — tiêu hoá thông tin một cách thiên lệch. Bạn đọc bài của phe kia, nhưng đọc trong tư thế công tố viên đi tìm sơ hở, chứ không phải người đi tìm sự thật. Cùng một bài báo, phe mình chia sẻ thì “sắc bén”, phe kia share thì “giật tít”. Nghe quen không?

Tưởng: Càng thông minh, học rộng thì càng ít bị thiên kiến xác nhận

Nếu bạn giỏi toán, quen đọc số liệu, biết phân biệt tương quan với nhân quả — chắc bạn miễn nhiễm hơn người thường chứ?

Hoá ra: ngược lại, ở đúng chỗ đau nhất. Dan Kahan và cộng sự (2013) làm một thí nghiệm gọi là motivated numeracy. Họ đưa người tham gia một bài toán đọc bảng số liệu. Khi bảng số nói về chuyện trung tính — hiệu quả của một loại kem trị mẩn ngứa — người giỏi số liệu giải đúng hơn hẳn người kém. Hợp lý. Nhưng khi vẫn bảng số đó được dán nhãn thành một chủ đề chính trị gây tranh cãi, điều lạ xảy ra: người giỏi số liệu bắt đầu giải sai — nhưng chỉ sai theo hướng nghịch với phe chính trị của họ. Và nhóm giỏi số liệu phân cực mạnh hơn nhóm kém.

Nói cách khác, kỹ năng tư duy không biến thành cái khiên chống thiên kiến. Nó biến thành vũ khí. Người càng giỏi lập luận càng giỏi chế ra lý do để bảo vệ điều mình đã muốn tin sẵn. Đây chính là motivated reasoning: lý trí không đi tìm câu trả lời đúng, nó đi tìm câu trả lời mình thích rồi mặc áo vest cho nó. Cú đau là: trình độ càng cao, bộ vest càng đẹp.

Tưởng: Cứ đưa đủ sự thật và số liệu thì người ta sẽ đổi ý

Bạn thua một trận cãi, về nhà gom thêm dẫn chứng, biểu đồ, link. Lần sau quăng ra là nó “sáng mắt” cho coi.

Hoá ra: người ta hầu như không “sáng mắt”. Thomas Wood và Ethan Porter (2019) khảo sát hơn mười nghìn người với hàng loạt tuyên bố sai phổ biến, rồi đưa bằng chứng cải chính. Tin tốt: đa số có nhích về phía sự thật một chút — cái gọi là backfire effect, tức càng cải chính người ta càng tin sai đậm hơn, hiếm và không phổ biến như đồn. Tin kém vui: mức nhích rất nhỏ, rất chậm, và thường không đủ để họ thật sự đổi quan điểm hay hành vi. Người ta thừa nhận “ờ con số đó đúng” rồi vẫn giữ nguyên lập trường cũ. Bạn thắng về dữ kiện, thua về kết luận. Cảm giác “mình nói đúng mà nó cứng đầu” không phải vì nó ngu. Vì đổi ý là một việc tốn kém hơn nhiều so với tiếp nhận một con số.

Tưởng: Đây chỉ là lỗi tư duy, do lười suy nghĩ

Nếu thiên kiến xác nhận chỉ là lười, thì chịu khó động não là xong. Nhưng nếu thế thì tại sao người động não nhiều nhất lại kẹt nặng nhất?

Hoá ra: nó không phải lỗi, nó là tính năng. Kahan gọi là identity-protective cognition — nhận thức bảo vệ bản sắc. Niềm tin của bạn về chính trị, xã hội không chỉ là thông tin. Nó là thẻ thành viên trong nhóm, là chỗ đứng, là “tôi thuộc về ai”. Thừa nhận phe mình sai không chỉ mất mặt — nó đe doạ cả mạng lưới quan hệ mà bạn đang sống trong đó. Bộ não, rất hợp lý, chọn giữ nhóm thay vì giữ sự thật. Chỉ tin điều mình muốn tin không phải vì bạn kém. Vì tin đúng thứ cả nhóm tin an toàn hơn tin đúng thứ sự thật nói. Nên nghịch lý là: càng tha thiết với một vấn đề, bạn càng dễ bị thiên kiến xác nhận chi phối — chứ không phải ngược lại.

Giữ lại gì

Bỏ cái ảo tưởng rằng mình khách quan đi. Thay vào đó, giả định mặc định là: mình cũng đang thiên lệch, nhất là ở chủ đề mình gắn bó nhất. Khách quan không phải một trạng thái bạn đạt được rồi để đó. Nó là việc bạn phải làm đi làm lại, từng lần, với chính mình trước tiên.

Lần tới trước khi share một bài “vạch mặt phe kia — câu hỏi không phải bài này có đúng không. Mà là: nếu bài này ủng hộ phe đối diện, mình có soi nó kỹ y như vậy không?