Tại sao việc lập kế hoạch nghề nghiệp là sự lãng phí thời gian

Nền văn hoá của chúng ta gần như tôn thờ chuyện lập kế hoạch. Cái gì cũng phải được vạch sẵn: ngày, tuần, năm, và cả một đời người. Chúng ta có sổ tay, lịch làm việc, danh sách việc cần làm, mục tiêu, chiến lược, “tầm nhìn năm năm”. Trong số đó, lập kế hoạch nghề nghiệp có lẽ là thứ dễ đánh lừa ta nhất, bởi nó tạo ra ảo giác rằng ta đang nắm quyền kiểm soát những gì mình sẽ cảm thấy trước các sự kiện còn chưa xảy ra. Nên khi nhà tuyển dụng hỏi “Em thấy mình ở đâu trong năm năm tới?”, phần lớn chúng ta không thật sự trả lời. Ta đoán xem người kia muốn nghe gì, rồi nói đúng thứ đó.

Sự thật là con người thường không biết rõ mình muốn gì, và tâm lý học đã chỉ ra điều này khá nhiều lần. Đó cũng là lý do việc lập kế hoạch nghề nghiệp — hay đơn giản hơn là quyết định “làm gì tiếp theo” — lại khiến người ta bứt rứt đến vậy. Chẳng có gì dễ chịu khi mới mười tám tuổi đã bị hỏi sau này con định làm nghề gì. Trước mắt như có vô số ngã rẽ, mỗi ngã rẽ lại mở ra vô số khả năng, nhiều khả năng dẫn về những hướng ngược nhau nhưng cái nào cũng hấp dẫn ngang nhau. Đứng giữa những vòng xoáy tương lai bất tận đó, chẳng lạ khi nhiều bạn trẻ chọn bám vào thứ mình đã quen: thi vào ngành bố mẹ gợi ý, nối nghiệp gia đình, hoặc chọn đại một trường “cho có chỗ học” rồi tính sau.

Đến tuổi trung niên vẫn không dễ hơn

Bạn tưởng qua tuổi mười tám là ổn? Thực ra ở tuổi trung niên, chuyện chọn lựa còn khó hơn, dù trên lý thuyết lúc này ta đã hiểu đời và hiểu mình hơn nhiều. Cái nhìn lạc quan phơi phới của tuổi hai mươi, ba mươi thường bị thay bằng một thái độ hoài nghi hơn về công việc và chốn công sở. Giờ bạn đã nếm đủ mặt trái của từng loại công việc. Không chỉ trải nghiệm của bản thân, mà cả những gì bạn bè kể lại — người thì than sếp, người thì chán nghề, người bỏ việc lương cao đi khởi nghiệp rồi chật vật — tất cả đều nhuộm thêm màu vào cách ta nhìn nghề nghiệp.

Và ai cũng có những đánh đổi riêng trong lòng. Bạn muốn một công việc buồn tẻ nhưng ổn định, hay chấp nhận bấp bênh để được làm thứ mình thích? Bạn sẵn sàng đi công tác xa nhiều đến mức nào — thú vị đấy, nhưng đổi lại là xa con cái, xa bố mẹ? Bạn coi trọng chuyện kiếm nhiều tiền tới đâu, kể cả khi cái giá là một công việc nhàm chán, căng thẳng và ít thoả mãn hơn? Dù chọn cách nào, việc quyết định làm gì với đời mình vẫn khó, vì bản chất nó là một canh bạc đặt cược vào tương lai.

Nghe qua thì ta phải rất giỏi việc dự đoán mình muốn gì mới đúng. Nếu bây giờ tôi biết mình đang thích cái này, thì mai sau tôi cũng nên thích nó chứ? Sau bao năm, tôi đã có sẵn một danh sách những thứ mình thích và ghét, đoán ra mong muốn tương lai của mình đâu có gì khó. Vậy mà kỳ lạ thay, chúng ta lại liên tục bị chính tương lai làm cho bất ngờ.

Vì sao ta đoán sai chính mình

Chuyện đoán nhầm về những gì mình sẽ muốn trong tương lai được Gilbert và Wilson (2000) gọi là “miswanting” — muốn nhầm. Hai ông dẫn ra một loạt nghiên cứu cho thấy con người rất tệ trong việc dự đoán điều gì sẽ khiến mình hạnh phúc về sau. Có một thí nghiệm đơn giản thế này: người tham gia được tặng bánh mì miễn phí nếu chịu góp mặt.

Một nhóm phải chọn trước tất cả các loại bánh họ muốn ăn cho cả tuần. Nhóm còn lại thì mỗi ngày mới chọn món cho hôm đó. Kết quả thú vị dần lộ ra. Nhóm chọn theo ngày thường chọn đi chọn lại đúng món mình thích nhất, và họ hài lòng với lựa chọn của mình.

Trong khi đó, nhóm chọn trước cả tuần lại mặc định rằng ăn mãi một món sẽ ngán, nên phải đổi cho phong phú: thứ Hai bánh mì gà, thứ Ba bánh mì cá ngừ, thứ Tư bánh mì trứng… Nhưng đến khi ăn thật, họ nhận ra mình chẳng thích sự đa dạng đó như đã tưởng, và rốt cuộc kém hài lòng hơn hẳn nhóm chọn từng ngày. Cái thiên kiến “cứ nghĩ mình sẽ thèm đổi món” ấy chỉ là một trong nhiều kiểu ta đoán sai về cảm xúc tương lai của chính mình.

Còn một thiên kiến khác, nghe khá phản trực giác, thường được nhắc trong tâm lý học tích cực: con người đoán rất trật về cảm giác của mình sau những biến cố lớn, dù là tai hoạ hay tin vui. Ví dụ, bạn nghĩ mình sẽ sung sướng cỡ nào nếu trúng số độc đắc? Hầu hết đều tin cuộc đời sẽ sang trang, hạnh phúc hẳn lên. Nhưng nghiên cứu cho thấy gì? Đúng là người ta vui hơn thật ngay sau khi trúng, nhưng chỉ chừng nửa năm sau, mức độ hạnh phúc của họ đã trở lại đúng cái “mốc nền” vốn có từ trước.

Vậy đó, từ chuyện đoán cảm giác khi trúng số cho tới chuyện đoán (nghe buồn cười) mình sẽ thèm loại bánh mì nào vào bữa trưa — chúng ta đều dở tệ trong việc hiểu chính con người mình ở tương lai. Mà nếu đến loại bánh cho tuần tới còn đoán không nổi, thì làm sao ta dám chắc về loại công việc mình sẽ thích làm trong hai mươi năm nữa?

Nói cách khác, cái tôi tương lai của bạn gần như một người lạ. Đó chính là lý do bắt một cô cậu mười tám tuổi chốt luôn nghề cả đời là điều quá sức.

Cứ đoán rồi thử, thay vì tính toán cho hoàn hảo

Lập luận về “miswanting” đúng với mọi lĩnh vực đòi hỏi ta phải phỏng đoán xem sau này mình sẽ thích gì. Lập kế hoạch nghề nghiệp khiến người ta khổ sở chính vì đây là quyết định lớn, mà ta lại thừa biết mình đang có quá ít thông tin đáng tin để dựa vào.

Và có lẽ chiến lược tốt nhất cho việc chọn nghề gói gọn ở đây: cứ đưa ra phỏng đoán tốt nhất của bạn lúc này, bắt tay vào thử, và đừng quá sốc nếu hoá ra bạn không thích nó. Không có lựa chọn nào bịt kín mọi lối. Sai thì rẽ, đời người dài hơn ta tưởng.

Tài liệu tham khảo:

Gilbert, D. T., & Wilson, T. D. (2000). Miswanting: some problems in the forecasting of future affective states. In: J. Forgas (Ed.). Feeling and Thinking: the role of affect in social cognition. Cambridge: Cambridge University Press.