Tại sao một số người ghét nhận lời khen

Có những người, khi được khen, không thấy vui mà thấy… nhột. Họ gạt đi, đổi chủ đề, hoặc nghĩ thầm “chắc nói cho có thôi”. Mức độ ta dễ hay khó đón nhận một lời khen thực ra phản chiếu lòng tự trọng và những cảm nhận sâu kín của ta về giá trị bản thân.

Nghe có vẻ lạ, nhưng lời khen lại khiến người có lòng tự trọng thấp thấy khó chịu — đơn giản vì nó đi ngược với hình dung họ vẫn có về chính mình. Con người có xu hướng tìm kiếm những gì xác nhận quan điểm của họ về bản thân, bất kể quan điểm đó tích cực hay tiêu cực. Trong một nghiên cứu, các sinh viên đại học có lòng tự trọng thấp cho biết họ muốn tiếp tục ở chung với người bạn cùng phòng hiện tại hơn nếu người bạn đó nhìn nhận họ một cách tiêu cực — thay vì một người bạn cùng phòng đánh giá họ tích cực hơn.

Nói cách khác, được khen trong lúc ta đang nghĩ xấu về mình lại gây khó chịu, vì nó xung đột với niềm tin sẵn có trong đầu. Nếu ta tin mình chẳng có gì đáng để ai ao ước, thì nghe ai đó bảo mình quyến rũ chỉ khiến ta thấy gượng gạo và giả tạo. Nếu ta tin mình không thông minh, thì một câu khen mình sáng dạ lại nghe như đang mỉa mai hơn là khen thật.

Cái khó khi khen người yêu có lòng tự trọng thấp

Một nghiên cứu cho thấy: chỉ cần khen một người có lòng tự trọng thấp rằng họ là người yêu chu đáo cũng đủ khiến họ thấy bất an hơn về mối quan hệ, thậm chí nhìn nhận chuyện tình cảm của mình theo hướng tiêu cực hơn.

Một lời khen nhẹ nhàng như vậy, vì đâu lại tạo ra phản ứng mạnh đến thế?

Câu trả lời nằm ở chỗ: với người có lòng tự trọng thấp, bất kỳ lời khen nào từ người yêu cũng có thể trở thành áp lực — như thể họ bị đặt vào một cái kỳ vọng cao mà lời khen ngầm ám chỉ. Vì vốn ít tin vào bản thân, họ sợ mình không giữ được phong độ đó lâu dài, rồi sớm muộn cũng làm người kia thất vọng. Tệ hơn, họ ngờ rằng tình cảm của người yêu là có điều kiện: hễ không đáp ứng được kỳ vọng thì sẽ bị bỏ rơi.

Chẳng hạn, bạn nấu cho người yêu một bữa cơm, họ khen “em nấu ngon quá” — với người bình thường đó là niềm vui, nhưng với người tự trọng thấp, câu khen ấy lập tức biến thành một cái xà treo trên đầu: “Vậy lần sau mình phải nấu ngon bằng hoặc hơn, nếu không thì sao?”

Trước những lo lắng và áp lực nội tâm đó, người có lòng tự trọng thấp thường vô thức bật lên cơ chế phòng vệ khi nghe lời khen. Họ đâm ra cáu kỉnh, lạnh nhạt, thu mình lại — vì trong vô thức, họ hy vọng làm vậy sẽ kéo kỳ vọng của người kia xuống. Đáng buồn là chính phản ứng ấy lại dễ dẫn tới điều họ sợ nhất: người yêu, sau khi cố gắng dành lời tử tế mà chỉ nhận về sự dửng dưng, cũng thật sự thấy hụt hẫng và bực bội.

Lời khen và văn hóa

Cũng đừng vội suy diễn quá đà mối liên hệ giữa lòng tự trọng thấp và việc chối từ lời khen. Người có lòng tự trọng thấp thường khó chịu khi được khen, nhưng không phải ai khó chịu khi được khen cũng đều có lòng tự trọng thấp. Lời khen còn mang đậm màu sắc văn hóa và quan niệm sống. Có nền văn hóa cởi mở với việc khen trẻ con, có nền văn hóa lại dè dặt hơn. Và có những người lòng tự trọng rất vững vẫn xem lời khen như một kiểu ban ơn, kẻ cả — chứ không phải sự động viên.

Làm sao để dễ đón nhận lời khen hơn

Tin vui là ta hoàn toàn có thể giúp một người dễ tiếp nhận lời khen hơn, kể cả khi lòng tự trọng của họ đang thấp. Một nghiên cứu cho thấy: khi những người có lòng tự trọng thấp được yêu cầu diễn đạt lại một lời khen từ người yêu theo cách khái quát hơn — rồi cùng nói về việc lời khen ấy có ý nghĩa gì với họ và quan trọng ra sao trong mối quan hệ — họ đã có thể đón nhận nó và cảm thấy tích cực hơn về bản thân lẫn về tình cảm của mình.

Những nghiên cứu khác cũng phát hiện rằng các can thiệp nhằm nâng cao lòng tự trọng đồng thời khiến người tham gia bớt kháng cự trước lời khen.

Vậy nên, lần tới khi định khen ai đó, hãy nghĩ một chút đến người nhận. Nếu bạn ngờ rằng lòng tự trọng của họ đang thấp, hãy cân nhắc cách nói sao cho lời khen đến được với họ, chứ không dội ngược trở lại.

Nguồn

Why Some People Hate Receiving Compliments

How self-esteem influences our capacity to receive praise

Published on August 27, 2013 by Guy Winch, Ph.D. in The Squeaky Wheel

PsychologyToday