Tưởng đạt được sẽ vui mãi, hoá ra não có máy chạy hạnh phúc

Bạn vừa đậu công ty mơ ước — thứ bạn ôn luyện và chờ cả năm. Và chỉ ba ngày sau, nó nhạt như chưa từng xảy ra. Người yêu cũ bạn thầm mong bỗng nhắn lại, hay món đồ bạn để dành tiền suốt mười hai tháng cuối cùng cũng về tay — rồi cũng vậy, cảm giác lâng lâng bốc hơi nhanh đến mức bạn thấy mình có vấn đề. Bạn nghĩ mình vô ơn. Thật ra trong đầu bạn có một cái máy được thiết kế để làm đúng việc đó.

Có mấy điều gần như ai cũng tin về hạnh phúc và thành tựu. Rằng đạt được mục tiêu lớn thì sẽ vui lâu. Rằng thấy trống rỗng sau khi đạt được là dấu hiệu mình hỏng hóc hay chọn sai. Phần lớn những niềm tin đó sai. Và vì tin sai, bạn tự trách mình vào đúng lúc đáng ra nên hiểu mình hơn.

Có một nghiên cứu kinh điển đáng kể trước. Năm 1978, Brickman, Coates và Janoff-Bulman theo dõi hai nhóm người: người trúng xổ số độc đắc và người vừa bị tai nạn dẫn đến liệt. Trực giác nói một nhóm phải sướng mãi, một nhóm phải khổ mãi. Dữ liệu nói khác. Mẫu nghiên cứu nhỏ, và cần thành thật: nhóm bị liệt không hẳn quay về đúng mức hạnh phúc như trước — họ vẫn thấp hơn đáng kể. Nhưng điều gây sốc là cả hai nhóm đều kéo gần về mức nền của mình hơn nhiều so với những gì ta tưởng — niềm vui trúng số không trụ lại lâu như người ta nghĩ, và nỗi đau cũng không nhấn chìm vĩnh viễn như trực giác dự đoán. Cái máy trong đầu không quan tâm sự kiện lớn cỡ nào. Nó kéo bạn về gần chỗ cũ.

Tưởng: Đạt mục tiêu lớn thì sẽ hạnh phúc lâu dài

Hoá ra: cảm xúc của bạn có một mức nền, thường gọi là điểm đặt hạnh phúc (set point). Một tin vui lớn đẩy bạn vọt lên trên mức đó — rồi trong vài tuần, đường cong tụt dần về chỗ cũ. Hướng nghiên cứu từ Brickman trở đi gợi ý điều này: niềm vui của một biến cố lớn thường không trụ lại như ta tưởng. Nghĩ về lần bạn đổi điện thoại mới. Hai ngày đầu mở ra là thích. Tuần sau nó chỉ là cái điện thoại. Lương tăng cũng vậy — tháng đầu nhìn con số thấy lâng lâng, tháng thứ ba nó thành mức bình thường mới, và bạn bắt đầu nhìn con số tiếp theo. Bạn không tham. Bộ não bạn đang làm đúng chức năng của nó.

Tưởng: Càng nhiều tiền thì càng hạnh phúc

Hoá ra: tiền có giúp, nhưng mối liên hệ phức tạp hơn một câu khẩu hiệu. Nghiên cứu nổi tiếng của Kahneman và Deaton (2010) tại Mỹ cho thấy cảm xúc tích cực hằng ngày tăng theo thu nhập — rồi có vẻ phẳng dần khi vượt một ngưỡng nhất định. Nhưng cần nói thêm cho công bằng: nghiên cứu mới hơn của Matthew Killingsworth (2021) lại cho thấy bức tranh không đơn giản là “qua ngưỡng rồi phẳng” — với phần lớn người, hạnh phúc cảm xúc vẫn tiếp tục nhích lên khi thu nhập tăng, chỉ là chậm dần. Nói cách khác, tiền không ngừng giúp, nhưng mỗi đồng thêm giúp ngày càng ít. Một bạn trẻ lên lương từ mức chật vật sang đủ sống sẽ thấy nhẹ cả người — vì bớt lo. Nhưng từ đủ sống lên dư dả, cảm giác vui mỗi sáng nhích rất khẽ, khẽ đến mức gần như không nhận ra. Vấn đề không phải bạn chưa đủ nhiều. Là bạn đang trông đợi tiền làm nhiều hơn phần việc nó thật sự làm được.

Và tiền không phải thứ duy nhất ta theo đuổi theo kiểu đó. Ngay cả cách bạn ra quyết định — cân đo để chọn phương án tốt nhất có thể — cũng là một dạng chạy theo thành tựu, chỉ là ẩn hơn. Nó âm thầm bào mòn sự hài lòng y như việc săn con số lương tiếp theo.

Tưởng: Người giỏi là người luôn muốn nhiều hơn

Hoá ra: người luôn muốn tối ưu hoá thường mệt hơn và ít hài lòng hơn. Barry Schwartz, trong các nghiên cứu về “nghịch lý của lựa chọn”, phân biệt hai kiểu người. Maximizer: phải tìm cho ra phương án tốt nhất, so đo mọi lựa chọn. Satisficer: chọn phương án đủ tốt rồi dừng. Dữ liệu cho thấy maximizer có thể ra quyết định “tốt hơn” trên giấy — ví dụ xin được việc lương cao hơn — nhưng lại thấy kém vui, hay tiếc nuối và hay so sánh hơn. Giống người đứng trong quán cà phê mười lăm phút không gọi nổi, vì sợ ly bên cạnh ngon hơn. Biết dừng ở mức Đủ không phải lười. Đó là một kỹ năng bảo vệ sự yên trong đầu bạn.

Tưởng: Thấy hụt hẫng sau khi đạt được nghĩa là mình vô ơn hoặc chọn sai

Hoá ra: đó là một cơ chế tên là thích nghi hưởng lạc (hedonic adaptation). Não người tiến hoá để quen rất nhanh với cái mới — vui cũng quen, khổ cũng quen. Lý do nghe hơi phũ: tổ tiên nào “đạt được là thoả mãn mãi mãi” thì sẽ ngừng tìm thức ăn, ngừng tìm nơi trú tốt hơn, ngừng cố gắng. Những người đó ít có lợi thế sinh tồn để truyền lại gen. Bạn là hậu duệ của những người không-bao-giờ-đủ. Cái cảm giác trống rỗng ba ngày sau thành tựu không phải lỗi tính cách. Nó là tính năng mặc định, cài sẵn từ hàng vạn năm trước. Đây cũng là một phần lời giải cho câu bạn hay gõ lúc nửa đêm: tại sao khó hài lòng. Không phải vì bạn hỏng. Vì bạn đang chạy đúng chương trình.

Tưởng: Hết trống rỗng thì phải đặt mục tiêu to hơn nữa

Hoá ra: tăng liều thành tựu chỉ làm cái máy chạy nhanh hơn, không làm nó dừng. Hiện tượng này hay được gọi là hedonic treadmill — máy chạy bộ hưởng lạc: bạn chạy hết sức để đứng yên tại chỗ. Thứ thật sự làm chậm nó, theo hướng nghiên cứu của Sonja Lyubomirsky và cộng sự, không phải đích đến lớn hơn, mà là hai thói quen nhỏ. Một là đa dạng hoá trải nghiệm — đổi kiểu niềm vui thay vì lặp lại một thứ đến chai lì. Hai là savoring, thưởng thức có chủ đích: dừng lại và thật sự ở trong khoảnh khắc tốt, kể lại nó, để ý nó, thay vì vừa hưởng vừa phóng mắt sang mục tiêu kế tiếp. Nghịch lý là: cách bạn giữ niềm vui lại lâu hơn không nằm ở việc thêm, mà ở việc dừng đủ lâu để cảm.

Vậy nên nếu tối nay bạn thấy trống sau một chiến thắng, hãy giữ lại điều này thay cho câu tự trách: bạn không vô ơn, bạn đang chạy trên một cái máy có tên — thích nghi hưởng lạc. Gọi đúng tên nó, bạn bớt xấu hổ, và bắt đầu dùng nó thay vì bị nó dắt. Một hành động nhỏ ngay bây giờ: nhớ lại một thứ bạn từng ao ước và giờ đã có — rồi để ý nó năm giây, như lần đầu. Đó là tập “đủ”. Câu hỏi để mang theo: nếu không có mục tiêu lớn kế tiếp nào cả, hôm nay có gì đang ở đây mà bạn đã quên mất là mình từng mong?