Quá nuông chiều bản thân có phải là 1 dấu hiệu của cuộc khủng hoảng hiện sinh

Susan* đến gặp tôi để tham vấn. Cô bảo chuyện ăn uống và cân nặng của mình đã vượt khỏi tầm kiểm soát. Cô 41 tuổi, nặng hơn một tạ. Ngày cưới cách đây mười lăm năm cô mới 68 ký, rồi sau bốn lần sinh nở, cân nặng cứ thế đi lên mãi. Cô tin mình “nghiện ăn”, bởi gần như lúc nào trong đầu cũng chỉ nghĩ đến chuyện ăn. Cô đổ lỗi cho việc ở nhà cả ngày, xung quanh chỗ nào cũng là đồ ăn. Hễ tay không có gì để nhấm nháp, cô lại bắt đầu tính xem bữa tiếp theo sẽ ăn gì. Cô nói tình trạng cũng chưa đến mức khiến cô bỏ bê việc nhà, cũng không phải thứ duy nhất cô nghĩ tới, nhưng đồ ăn cứ lởn vởn trong đầu gần như suốt ngày.

Cô thấy mình ăn ngay cả khi chẳng đói. Tôi hỏi tại sao, cô đáp: “Tôi không biết. Nó ngon. Nó là khoảnh khắc đáng chờ nhất trong ngày của tôi.” Ăn xong, thứ đọng lại là cảm giác tội lỗi và xấu hổ nặng nề. Mỗi tháng đôi ba lần, cô rơi vào những cơn ăn vô độ — một mình trong nhà, ăn một lượng lớn thức ăn, và không sao dừng lại được. Cô ví mối quan hệ của mình với đồ ăn như một “cuộc sống bí mật”, và cô sẽ chết điếng nếu chồng hay bạn bè biết cô đang làm gì. Chồng cô vẫn tin rằng cô đã cố gắng hết sức để giữ dáng, còn an ủi rằng mấy lần mang thai đã làm chậm chuyển hóa của vợ. Chính sự tin tưởng ấy lại khiến cô day dứt hơn — vì anh không hề hay biết thói quen thật của cô.

Cô đã thử đủ loại chế độ ăn kiêng có tiếng (Zone, Atkins, South Beach, Slim Fast, Jenny Craig). Được vài tuần, có khi ít hơn, rồi đâu lại vào đấy, cô quay về nếp cũ.

Vậy Susan đang gặp vấn đề gì? Có phải chỉ vì cô chưa tìm ra chế độ ăn hợp với mình? Khó mà tin như thế. Gốc rễ chuyện của Susan không nằm ở cách cô ăn; cách ăn ấy chỉ là hệ quả. Vấn đề thật sự là cuộc sống của cô đang bị thứ ham muốn khoái lạc tức thời điều khiển quá mức — và chúng ta cần tìm hiểu vì sao.

Khi cuộc sống thiếu một ý nghĩa

Gần đây tôi có đọc Man’s Search for Meaning (Đi tìm lẽ sống) của Viktor Frankl. Frankl — một nhà trị liệu tâm lý theo trường phái hiện sinh — gọi những trường hợp như Susan là “khoảng trống hiện sinh” (existential vacuum). Theo ông, khoảng trống này xuất hiện khi một người thiếu vắng ý nghĩa đích thực trong đời. Và khi thiếu ý nghĩa, cuộc sống người ta dễ bị những thôi thúc bản năng chi phối. Frankl cho rằng khoảng trống hiện sinh có thể biểu lộ thành buồn chán, trầm cảm, lo âu, hoặc lệ thuộc vào một thứ gì đó. Trong sách, ông phân tích kỹ chuyện con người thường lấp khoảng trống ấy bằng chính những ham muốn cơ bản nhất — như tình dục.

Điều đáng lưu ý là Frankl nói: nhiệm vụ đi tìm ý nghĩa không thể hoàn thành chỉ bằng cách ngồi tự vấn nội tâm. Nó phải được sống qua trải nghiệm. Ông gợi ý ba con đường: (1) làm ra một điều gì đó, hoặc giúp đỡ người khác; (2) trải nghiệm một điều chân thực — thiên nhiên, văn hóa, hay tình yêu dành cho một con người cụ thể; và (3) tìm thấy ý nghĩa ngay trong chính nỗi đau của mình.

Frankl tin rằng ta có thể tìm thấy ý nghĩa trong bất kỳ hoàn cảnh nào, dù nó nghiệt ngã đến đâu — và tìm được ý nghĩa ấy là điều thiết yếu để đi qua gian khó, mất mát, và giữ được sự bình an trong tâm. Là người sống sót từ trại Auschwitz, ông nhận ra một mối liên hệ đáng sợ giữa khả năng tìm ra ý nghĩa của người tù và khả năng họ sống sót. Frankl kể, dần dần ông đoán được khi nào một người tù sắp chết: hễ ai đem đổi khẩu phần bánh mì của mình lấy một điếu thuốc, thì gần như chắc chắn người đó đang tự buông tay. Một hành động nhỏ thôi, nhưng nói lên tất cả — khi khoái lạc trước mắt thắng cả bản năng sinh tồn và hy vọng, thì với người ấy, cuộc sống đã hết đường trông cậy.

Điều Susan thật sự đang thiếu

Nói vậy không có nghĩa là Susan hoàn toàn không tìm thấy ý nghĩa nào — trong việc làm mẹ, nuôi dạy bốn đứa con, trong hôn nhân hay trong những sinh hoạt thường ngày. Có thể có, có thể không. Việc cô mắc kẹt trong khoảng trống hiện sinh chỉ gợi ý rằng cô cần tìm một ý nghĩa lớn hơn — trong cả cuộc sống lẫn nỗi khổ của mình. Chỉ khi ấy, cô mới bớt dần phải bấu víu vào khoái lạc tức thời để lê hết một ngày.

Một khả năng là gánh nặng của quá nhiều vai trò đã khiến cô chông chênh, đến mức mất luôn kết nối với ý nghĩa của chính những vai trò đó. Chuyện này quen thuộc hơn ta tưởng: người phụ nữ ở nhà lo cơm nước, đưa đón, dọn dẹp, chăm con từ sáng đến tối, làm mãi thành cái guồng, đến một lúc chẳng còn nhớ vì sao mình bắt đầu. Nỗi ám ảnh với đồ ăn của Susan chính là dấu hiệu rõ ràng cho thấy cô đang lạc khỏi những trải nghiệm của mình.

Giải pháp không nhất thiết là từ bỏ các vai trò đó, mà là đi tìm xem cái gì đang thiếu. Có thể vai trò hiện tại của cô thiếu một điều đủ sức làm cuộc sống có ý nghĩa hơn; hoặc cũng có thể cô đã bước vào một vai trò mà từ đầu cô kỳ vọng nó sẽ mang lại thỏa mãn và mục đích, nhưng rốt cuộc lại không. Không ai nói giùm Susan được cái gì đang thiếu — cô phải tự mình khám phá.

Làm sao biết mình đã tìm thấy ý nghĩa?

Đích đến của hành trình “tìm ý nghĩa” không phải là hạnh phúc, mà nhiều khả năng chỉ là sự vắng bóng của cái khoảng trống hiện sinh kia. Frankl không đánh đồng “ý nghĩa” với hạnh phúc, càng không với thành công. Thực ra ông khuyên người ta đừng lao theo hạnh phúc và thành công, bởi chúng là hệ quả của việc tìm được một cuộc đời đáng sống. Ông viết:

“Đừng nhắm tới thành công — bạn càng nhắm tới nó, càng biến nó thành mục tiêu, bạn càng dễ trượt mất nó. Bởi thành công, cũng như hạnh phúc, không thể theo đuổi; nó phải tự đến như một kết quả.”

Tôi tự hỏi liệu điều này có đúng với hành trình giảm cân của Susan không. Có lẽ cô không nên dồn hết tâm trí vào việc giảm cân, mà nên đi tìm ý nghĩa cho cuộc sống của mình — và một cơ thể khỏe mạnh sẽ tự nó đến sau?

Nếu bạn thấy mình phần nào giống Susan, tôi không tin rằng một cuốn sách ăn kiêng hay một nghiên cứu dinh dưỡng mới nào sẽ giúp được bạn. Hãy gác chúng sang một bên, và thay vào đó, ngồi lại với câu hỏi: nỗi bất mãn của mình thật ra bắt nguồn từ đâu? Hãy mở rộng trải nghiệm để khám phá một cuộc sống đầy đặn hơn, nhiều đam mê hơn — và có lẽ quan trọng nhất, hãy nhìn thẳng vào thử thách mà chính nỗi đau của bạn đang đặt ra trước mặt.

——————————————–

*Khái niệm existential vacuum: hàm ý sự phù vân, nổi trôi và hoài nghi ý nghĩa sống ở đời — như cái hư ảo, vô vị của kiếp người. Người dịch hiện vẫn chưa tìm được một từ tiếng Việt thật đắt để chuyển ngữ khái niệm này.

*Susan là một thân chủ hư cấu, được dựng nên từ nhiều thân chủ có chung những đặc điểm và nỗ lực giống nhau.

Tham khảo

Frankl, V. E. (1984). Man’s Search for Meaning: Revised and Updated. First Washington Square Press. New York, NY.

Nguồn: PsychologyToday

Bài viết này là nội dung phát triển bản thân, không thay thế cho tư vấn hay điều trị của chuyên gia sức khoẻ tâm thần. Nếu bạn đang thấy quá sức chịu đựng, hãy tìm tới một chuyên gia tâm lý, hoặc nói với một người bạn tin tưởng.

Nếu bạn hoặc ai đó đang trong tình huống nguy hiểm tức thời, hãy gọi cấp cứu 115. Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em: 111.