Không chắc chắn, lo sợ, do dự và trì hoãn

Có những lúc sự không chắc chắn khiến ta thấy mọi thứ ổn định trong đời như đang lung lay. Khi đó, ta không chỉ đơn giản là sợ một điều mình chưa từng thử, hay dè chừng trước một vùng đất lạ — mà là cảm giác lo lắng dai dẳng vì không biết trước điều gì sẽ đến. Nỗi lo kiểu này khác với sự thận trọng lành mạnh: nó kéo dài, bào mòn thời gian và sức lực của bạn mà chẳng đổi lại được gì. Và trạng thái vừa nghĩ ngợi, vừa bồn chồn, vừa loay hoay ấy thường đẩy ta tới hai thái cực đều không hay: hoặc quyết định vội vàng cho xong, hoặc chôn chân tại chỗ không dám nhúc nhích.

Khi nỗi lo trước sự không chắc chắn xen vào giữa bạn và những điều bạn thực sự muốn, cảm giác giống như đang lênh đênh giữa một vùng nước mông lung, hết con sóng này đến con sóng khác dập vào. Thường có ba con sóng dễ nhận ra:

1. Bạn ngại đối mặt với những tình huống rối rắm, khó lường, vì tin rằng rủi ro quá lớn và mình chưa đủ giỏi để gỡ được nút thắt.
2. Bạn hoài nghi chính mình mỗi khi phải ra quyết định, nên cứ chần chừ mãi.
3. Bạn trì hoãn, chờ đến khi có gì đó bảo đảm chắc chắn rằng hành động là an toàn — mà cái “bảo đảm” ấy thì có khi chẳng bao giờ tới.

Vậy làm sao để thôi lo lắng trước những tình huống mà bạn thấy mơ hồ, phức tạp hoặc đầy điều chưa biết? Ta hãy đi qua ba phần: một vài ví dụ về nỗi lo này trong đời sống, sau đó là cách mà lối nghĩ của ta về sự không chắc chắn nuôi lớn nỗi lo, và cuối cùng là một phương pháp năm bước để đương đầu.

Những tình huống không chắc chắn quen thuộc

Nỗi lo trước sự không chắc chắn có thể ló ra ở đủ mọi hoàn cảnh. Năm tình huống dưới đây có thể bạn đã từng gặp:

1. Bạn đang có tình cảm với hai người và thật lòng quý cả hai. Bạn sợ mình chọn sai — chọn người này, mất người kia, hay lỡ dở cả hai. Thế là bạn cứ chờ để “biết thêm”. Trong khi thừa hiểu: nếu mãi không chọn, bạn sẽ mất cả hai.
2. Bạn phân vân giữa việc quay lại trường học và tiếp tục công việc bế tắc hiện tại. Ở trường, bạn không chắc mình có làm nên chuyện. Còn công việc kia thì bạn biết chắc mình làm được.
3. Một người quen rủ bạn đi tiệc. Bạn không biết ở đó có những ai, chỉ biết chắc một điều: gặp người lạ là bạn sẽ lóng ngóng, ngượng nghịu.
4. Bạn mua một chiếc máy quay nhiều tính năng. Phần lớn nút bấm bạn chẳng biết dùng, và bạn thấy mình vụng về, “quê quê” mỗi khi mò mẫm.
5. Bạn không biết mình sống trên đời này để làm gì, không chắc điều gì mới thật sự đáng để mình theo đuổi.

Mỗi tình huống có một dáng vẻ riêng. Chọn giữa hai người rõ ràng khác với việc đi tìm chỗ đứng của mình trong vũ trụ. Nhưng ở dưới đáy, chúng chia nhau vài điểm chung: nỗi sợ khi phải cam kết — gắn mình với một con người, hoặc gắn mình với một hướng đi cụ thể trong đời. Trong cả hai, ta dễ thấy mình tê cứng lại vì sợ chọn sai.

Sẽ có ích nếu bạn nhận ra những “lõi” chung ẩn dưới nhiều nỗi lo khác nhau. Thử soi trải nghiệm của mình vào mấy mô tả sau, xem điều nào đúng với bạn:

1. Bạn chìm vào những hiểm nguy tưởng tượng, không có căn cứ, cứ như thể hình ảnh bản thân và sự bình yên trong lòng bạn đang bị đe dọa thật.
2. Bạn nghĩ rằng vì chưa biết phải làm gì nên chắc chắn mình sẽ xoay xở kém. (Ngược lại, nếu tin rằng mình đủ sức đương đầu với cái chưa biết, có lẽ bạn đã chẳng lo đến thế.)

3. Bạn chần chừ, lần lữa, không bắt tay vào những việc lẽ ra sẽ làm giảm bớt sự mơ hồ. Chẳng hạn, bạn có hay tự nhủ “cần tìm hiểu thêm chút nữa đã” rồi để đó không?
4. Bạn chọn những gì an toàn, quen thuộc, và bỏ lỡ những trải nghiệm mới mẻ, thú vị, đáng giá chỉ vì chúng có chút thách thức.

Không có một liều thuốc chung chữa được mọi nỗi lo trước sự không chắc chắn. Nhưng muốn bớt lo, bạn vẫn phải bắt đầu từ đâu đó. Hãy bắt đầu bằng cách đương đầu chủ động.

Năm bước đương đầu chủ động

Đương đầu chủ động nghĩa là bạn chuẩn bị sẵn cho mình, để làm nhẹ đi, chặn trước hoặc kiềm bớt nỗi lo trước khi nó lấn tới. Dưới đây là năm bước gợi ý.

Bước 1: Coi sự mơ hồ là chuyện thường. Trong những tình huống sắp tới, khi thông tin còn thiếu, hãy chấp nhận rằng mơ hồ và không chắc chắn là một phần tự nhiên của việc sống và học hỏi. Bạn sẽ không thấy được bức tranh trọn vẹn cho tới khi bước vào cuộc. Và bạn học được từ việc bắt tay làm nhiều hơn hẳn từ việc ngồi chờ một sự bảo đảm.

Bước 2: Xác định Làm gì, Khi nào và Như thế nào. Chọn ra lĩnh vực gấp gáp nhất, nơi mà nếu cứ chần chừ bạn sẽ chịu thiệt — đó là “Làm gì”. Ấn định một mốc thời gian để bắt đầu — đó là “Khi nào”. Vạch rõ việc nào làm trước, việc nào làm sau — đó là “Như thế nào”. Rồi vừa làm vừa điều chỉnh dần.

Bước 3: Lường trước chướng ngại và kiểm tra nó với thực tế. Nghĩ tới những thứ nhiều khả năng sẽ cản đường bạn — chẳng hạn cái ý nghĩ “mình không kham nổi chuyện mông lung này” cứ vang lên trong đầu. Với mỗi trở ngại, hãy có một cách ứng phó, rồi đem cách đó ra đối chiếu với thực tế. Ví dụ, một cách hay là “cân đo” chính sự không chắc chắn: tự hỏi xác suất điều mình sợ thật sự xảy ra là bao nhiêu? Nếu không trả lời được, hãy hỏi câu khác: “Mình được lợi gì khi cứ dằn vặt bản thân về một chuyện vốn cần thời gian mới hiểu ra?”

Bước 4: Tự tạo động lực bằng cách chủ động dấn thân. Cố ý bước vào những vấn đề có ý nghĩa với mình, kể cả khi chúng rắc rối và đầy điều chưa biết. Bạn cứ làm bất cứ điều gì hợp lý, dù quá trình lẫn kết quả đều chưa chắc chắn. Quyết định bắt đầu từ đâu, rồi bắt đầu thật — vì phải xong bước một thì mới có bước hai.

Bước 5: Nhắc mình vì sao đang làm việc này. Bạn đang tự rèn để thôi chần chừ, và để xây một nền tảng cho việc chọn ra những bước đi mới — những bước làm sự không chắc chắn nhỏ dần và gỡ bạn ra khỏi cái bẫy trì hoãn.

Nguồn

Uncertainty, Anxiety, Indecision, and Procrastination

How to conquer anxiety over uncertainty

Published on August 29, 2013 by Dr. Bill Knaus, Ed.D. in Science and Sensibility

PsychologyToday