Giải trí với những câu hỏi tâm lý học vui

Trong nhiều năm đứng lớp, tôi hay bày cho học viên một trò nhỏ để môn tâm lý bớt khô. Bài này là một phiên bản như vậy — một trò đố vui, nhưng đằng sau mỗi câu hỏi là một cơ chế thật đang lặng lẽ điều khiển hành vi của chúng ta mỗi ngày.

Chúng ta bắt đầu từ một khái niệm nền tảng: điều kiện hóa (conditioning) — cách con người (và cả con vật) học được các phản ứng qua sự liên kết và hậu quả. Nghe hàn lâm, nhưng bạn sẽ thấy nó ở khắp nơi: trong một bài hát cũ, trong tiếng cằn nhằn của người ở chung, trong cách con chó nhà bạn nghe tiếng động là chạy tới.

Thử sức: điều kiện hóa quanh bạn

Đọc từng tình huống, tự trả lời trong đầu trước khi kéo xuống xem đáp án nhé.

Bạn nghe một bài hát trên radio và tự dưng thấy buồn. Rồi bạn nhớ ra: hồi yêu người cũ, hai người hay mở bài này. Kích thích điều kiện hóa ở đây là gì?
Người ở chung phòng (hoặc người yêu) cứ càm ràm mãi chuyện bạn chưa dọn bàn. Nghe đến phát mệt, cuối cùng bạn dọn — chủ yếu để họ thôi càm ràm. Đây là kiểu củng cố nào?
Băng qua ngã tư, bạn suýt bị một chiếc ô tô tông phải. Tim đập thình thịch, người run lên một lúc. Phản ứng được điều kiện hóa là gì?
Bạn đứng trong bếp, bắt đầu mở nắp hộp thức ăn cho thú cưng. Con chó lập tức lao tới, rên ư ử đòi ăn. Tiếng “cạch” khi mở hộp là kiểu kích thích gì?
Bạn từng mê tập gym, giờ thì ngán hẳn — vì buổi tập gần nhất bạn làm rơi một quả tạ vào chân. Quả tạ ở đây đóng vai trò gì?
Bạn đang cai thuốc. Cứ nhịn được 4 tiếng không hút, bạn tự thưởng 5 phút chơi game yêu thích. Trò game đó là gì?

Đáp án

Bài hát — nó đã bị gắn với nỗi buồn chia tay, nên chỉ cần vang lên là cảm xúc cũ ùa về.
Củng cố tiêu cực — bạn dọn bàn để làm biến mất một thứ khó chịu (tiếng càm ràm). “Tiêu cực” ở đây nghĩa là lấy đi một kích thích khó chịu, chứ không phải trừng phạt.
Nỗi lo sợ của bạn — cảm giác sợ giờ đã dính chặt với cái ngã tư đó, lần sau đi qua có thể bạn lại thấy căng.
Kích thích điều kiện hóa — tiếng mở hộp vốn vô nghĩa, nhưng vì luôn báo hiệu “sắp có ăn” nên con chó học được cách phản ứng với nó.
Hình phạt (trừng phạt) — cú đau khiến bạn né phòng tập, tức là làm giảm hành vi đi tập.
Củng cố tích cực — phần thưởng được thêm vào để khích lệ hành vi nhịn thuốc.

Bạn đúng được mấy câu? Đừng lo nếu sai vài câu — mấy khái niệm này dễ lẫn lắm, nhất là “tiêu cực” với “trừng phạt”. Điều đáng nói không phải điểm số, mà là chuyện: một khi bạn gọi tên được cơ chế đứng sau một cảm xúc hay thói quen, bạn cũng bắt đầu có cách để nới lỏng nó — bớt buồn vô cớ khi nghe một bài hát, hay tự thiết kế phần thưởng để bỏ một thói quen cứng đầu.

Nguồn

Psychology Games Anyone Can Play

Entertain, and educate, yourself with these quick and fun psychology quizzes

Published on August 10, 2013 by Susan Krauss Whitbourne, Ph.D. in Fulfillment at Any Age

PsychologyToday