Cái tôi là gì? Những hiểu biết từ khoa học thần kinh

Là một nhà tâm lý học, khi ai đó hỏi tôi “cái tôi là gì?”, câu trả lời bật ra đầu tiên trong đầu tôi luôn là: cái tôi chính là ký ức. Những gì tâm trí ta chứa đựng, và cách nó sắp xếp những nội dung ấy, là chiếc chìa khóa để hiểu ta thực sự là ai.

Chúng ta thường coi nhẹ một chuyện tưởng như hiển nhiên: chỉ trong tích tắc, không cần cố gắng, ta gọi ra được tên mình, khuôn mặt mối tình đầu, những nét tính cách nổi bật của bản thân, địa chỉ nhà, thói quen mỗi sáng. Ta biết mình đang muốn gì, biết mình đã đi qua những đâu. Và ký ức chính là người nhạc trưởng tài hoa, gom quá khứ với hiện tại vào cùng một bản hòa tấu, để ta bước tiếp về phía tương lai mình mong đợi.

Ngay cả những mối quan hệ của ta cũng dệt nên hình dung về cái tôi. Nghiên cứu cho thấy những người quan trọng, những nhóm ta thuộc về và những vai ta đảm nhận trong đời sống đều gắn bó rất chặt với cái tôi lưu trong ký ức. Không chỉ vậy, mục tiêu cũng là một phần không thể thiếu trong bức chân dung ấy: ta liên tục đối chiếu con người hiện tại của mình với cái tôi mà mình khao khát trở thành, để đo xem mình đã đi được bao xa trên hành trình đó, và mình đã làm tròn những bổn phận nào chưa.

Nhưng đó vẫn chưa phải câu trả lời trọn vẹn

Việc có người thân mắc Alzheimer buộc tôi phải nghĩ sâu hơn về câu hỏi: rốt cuộc điều gì làm nên một con người?

Thoạt nhìn, chứng kiến một người mất dần trí nhớ tưởng như càng củng cố cho câu trả lời phía trên. Đúng là khi ký ức phai đi, tính cách, hành vi và khả năng theo đuổi mục tiêu của người ấy thay đổi rõ rệt đến mức không thể phủ nhận. Điều đó đúng thật. Nhưng nếu dừng lại ở đó, ta đã đơn giản hóa vấn đề quá mức.

Những gợi ý từ khoa học thần kinh

Các nghiên cứu tâm lý học thần kinh cho thấy: hiểu biết về bản thân (self-knowledge) không nằm gọn ở một nơi, mà là sản phẩm của nhiều hệ thống cùng phối hợp. Có hệ thống lưu những gì cụ thể và những gì khái quát về chính mình. Có ký ức về các sự kiện riêng lẻ ta từng trải qua (episodic memory), và cũng có kho thông tin chung chung, không dính vào một khoảnh khắc cụ thể nào trong đời (semantic memory).

Klein và Gangi (2010) đã bàn về nhiều bệnh nhân từng tổn thương trí nhớ nghiêm trọng, và họ phát hiện một điều đáng suy nghĩ. Ngay cả khi ký ức về các sự kiện cụ thể đã hỏng, người bệnh vẫn thường mô tả đúng tính cách của chính mình. Chẳng hạn, một phụ nữ mắc Alzheimer có thể không nhớ nổi bất cứ lần nào cô cười nói rôm rả giữa đám đông, nhưng cô vẫn biết rõ mình là người hướng ngoại, thích giao du — và nhận định ấy khớp với những gì bạn bè, người thân kể về cô.

Có thể hình dung thế này: giống như một người quên sạch từng bữa cỗ, từng cuộc gặp gỡ mình đã dự, nhưng vẫn quả quyết “tôi vốn xởi lởi, hay bắt chuyện” — và mọi người xung quanh đều gật đầu công nhận.

Điều thú vị là những hình dung khái quát ấy tuy đúng, nhưng lại có xu hướng “đóng băng” ngay tại thời điểm trí nhớ bị tổn thương nặng, khó cập nhật thêm. Và dường như khả năng nắm bắt nét tính cách chung này là thứ riêng dành cho cái tôi: nhiều bệnh nhân tả đúng tính cách bản thân, nhưng lại chật vật khi phải tả tính cách của chính con gái mình. Nói gọn lại, hiểu biết khái quát về cái tôi ban đầu vẫn được xây từ những ký ức episodic, nhưng về sau nó như dọn sang trú ở một vùng khác — vùng chứa kiến thức xã hội, vốn ít bị tổn thương hơn trong nhiều trường hợp.

Ở đây cũng cần vài lời dè dặt. Thứ nhất, đây là các nghiên cứu trường hợp qua quan sát của tác giả, không phải thực nghiệm có kiểm soát, nên mọi kết luận đều phải để ngỏ cho những cách lý giải khác. Nhưng khi ta thấy đi thấy lại cùng một kiểu phân rã — ký ức episodic về bản thân sứt mẻ, mà hiểu biết khái quát về cái tôi thì vẫn còn — thì rõ ràng câu “cái tôi là ký ức” phức tạp và nhiều tầng hơn ta tưởng. Hình dung về cái tôi có thể được dựng nên từ ký ức, nhưng ngay cả khi ký ức về các sự kiện đã hỏng, một phần cảm nhận về “tôi là ai” vẫn trụ lại, và trụ khá đúng — ít nhất trong một quãng thời gian.

Tôi vẫn tin câu trả lời “cái tôi là ký ức” là đúng. Nhưng tôi cũng bị thuyết phục rằng nó chưa đủ, nếu ta mặc định “ký ức” là một khối duy nhất, đồng nhất. Những phát hiện gần đây từ khoa học thần kinh đang phác ra một bức tranh khác: cái tôi là sản phẩm của nhiều hệ thống trí nhớ đan cài, liên hệ với nhau. Điều đó khiến vấn đề rối hơn, nhưng cũng bắt đầu hé mở ánh sáng cho câu hỏi muôn thuở — cái tôi thực chất là gì, và nó dẫn dắt hành vi con người ra sao.

Nguồn

What Exactly Is the Self? Insights from Neuroscience

Self-concept is the product of multiple, complex memory systems

Published on January 23, 2012 by Allen R. McConnell, Ph.D. in The Social Self

PsychologyToday