Tự do đáng sợ: vì sao toàn quyền lựa chọn khiến bạn hoảng loạn

Bạn có để ý không: lúc bị ép làm gì đó, bạn cáu. Nhưng lúc không ai ép, muốn làm gì cũng được, bạn lại thấy ngợp đến mức chẳng làm gì cả?

Vừa ra trường. Vừa độc thân. Vừa có đồng lương tự mình quyết. Lẽ ra phải là lúc bay. Vậy mà bạn ngồi đó, mở mười mấy tab, cuộn tin tuyển dụng, lướt chỗ thuê nhà, rồi đóng hết — không chọn gì. Không phải vì lười. Vì mỗi lựa chọn giờ đây hoàn toàn là của bạn, và chính điều đó mới nặng.

Hoá ra tự do đáng sợ không phải vì nó khó. Mà vì nó trống.

Triết gia Jean-Paul Sartre gọi tình trạng này bằng một câu lạnh gáy: con người “bị kết án phải tự do” (condemned to be free). Nghe nghịch lý — tự do mà lại là bản án? Đúng vậy. Theo tư tưởng tự do hiện sinh của Sartre, không có một bản thiết kế nào định sẵn bạn phải là ai. Không số phận, không ý trời, không ai viết kịch bản. Bạn tự chọn, từng ngày, và chính những lựa chọn đó nặn nên con người bạn đang trở thành.

Nghe thì giải phóng. Nhưng để ý kỹ xem nó lấy đi của bạn thứ gì.

Khi bị cha mẹ ép học ngành này, bạn còn có chỗ để đổ: “tại ba mẹ.” Khi sếp giao việc, làm hỏng thì “tại sếp giao gấp.” Khi hoàn cảnh bó buộc, bạn được miễn trách nhiệm phần nào. Nhưng khi toàn quyền thuộc về bạn — chọn nghề, chọn người, chọn cách sống — thì mọi chỗ dựa để đổ lỗi biến mất sạch. Chọn sai là tại bạn. Chọn đúng cũng là nhờ bạn, nhưng ít ai sợ phần đó. Cái người ta sợ là: một mình đứng ra chịu trách nhiệm cho cả cuộc đời mình.

Đó chính là lo âu hiện sinh. Không phải bệnh, không phải yếu đuối. Nó là cảm giác chóng mặt khi nhìn xuống vực của những khả năng — mà mép vực nào cũng không có tay vịn.

Và não bạn phản ứng y hệt trước quá nhiều lựa chọn. Hai nhà tâm lý học Sheena Iyengar và Mark Lepper từng làm một thí nghiệm nổi tiếng, thường gọi là “nghiên cứu mứt” (jam study, công bố năm 2000). Trong một siêu thị, họ bày quầy nếm mứt. Một hôm bày 24 loại, hôm khác chỉ 6 loại. Quầy 24 loại thu hút nhiều người ghé hơn — nhưng số người thực sự mua lại ít hơn hẳn so với quầy chỉ có 6 loại. Nhiều phương án kéo người ta lại gần, rồi khiến họ đứng hình và bỏ đi tay không.

Hiện tượng này được gọi là nghịch lý lựa chọn: càng nhiều phương án, não càng dễ né tránh quyết định thay vì tận hưởng nó. Vì mỗi lựa chọn thêm vào là một cái “nếu mình chọn cái kia thì sao” mới, một nguồn hối hận tiềm tàng mới. Đóng băng trở thành cách tự vệ. Không chọn thì không sai.

Ghép hai mảnh lại, bạn sẽ thấy nỗi ngợp của mình có gốc rễ đàng hoàng. Triết học hiện sinh chỉ ra cái nặng: tự do tước mất chỗ đổ lỗi. Tâm lý học chỉ ra cái cơ chế: nhiều lựa chọn làm não trốn. Cho nên hoảng loạn trước tự do không phải bạn kém cỏi. Nó là phản ứng có cơ sở — của một người đang thật sự đối diện với sức nặng của việc được là chính mình.

Tự soi

• Lần gần nhất bạn mở ra cả chục phương án rồi đóng hết mà không chọn gì là khi nào, và đó là chuyện gì?
• Có quyết định nào bạn đang trì hoãn không phải vì thiếu thông tin, mà vì chọn xong là hết đường đổ lỗi cho ai khác?
• Khi hỏi ý kiến người xung quanh, bạn đang thật sự cần lời khuyên, hay đang tìm một người để sau này nói “tại họ bảo tôi làm vậy”?
• Bạn sợ chọn sai rồi hối hận hơn, hay sợ phải tự mình thừa nhận “đây là lỗi của tôi” hơn?
• Có bao giờ bạn thầm mong ai đó ép bạn một cái, để bạn khỏi phải tự quyết và tự gánh?
• Bạn nhớ rõ lần nào mình chọn vì chính mình muốn, chứ không phải để vừa lòng hay để an toàn, không?
• Khi nghĩ “cứ để từ từ rồi tính”, bạn đang cân nhắc thật, hay chỉ đang hoãn cái cảm giác chịu trách nhiệm?
• Nếu không ai được phép trách bạn và cũng không ai được phép khen bạn về quyết định này, bạn sẽ chọn gì?

Nếu đọc xong thấy nhiều câu chạm vào mình, điều đó không nói bạn có vấn đề gì cả. Nó chỉ gợi ý rằng phần khiến bạn mệt có lẽ không nằm ở “chọn cái gì”, mà ở “ai sẽ chịu trách nhiệm cho lựa chọn này”. Bạn không bí ý tưởng. Bạn đang né cái sức nặng của việc tự gánh.

Chỗ để bắt đầu không phải là quyết định lớn nhất. Hãy lấy một lựa chọn nhỏ, thấp rủi ro — ăn gì, đi đâu cuối tuần, học thử cái gì — và tập chọn mà không hỏi ai, không chừa đường đổ lỗi. Để cơ thể quen với cảm giác “cái này là của tôi” ở liều nhẹ trước.

Tự do không bớt đáng sợ vì bạn tránh nó. Nó bớt đáng sợ vì bạn tập đứng trong nó, từng lần nhỏ một, cho tới khi cái vực kia nhìn giống một con đường hơn.

Muốn soi kỹ hơn xem mình đang né trách nhiệm ở đâu? làm một bài trắc nghiệm của Yêu Tâm Lý.