Tại sao bố mẹ và con cái cần tiếp tục nói chuyện

Sự chưa biết về nhau là một khoảng trống dai dẳng trong mọi mối quan hệ con người, và nói ra thành lời là cách chính để lấp nó.

Đây là bài toán không bao giờ xong, bởi mọi thay đổi đều sinh ra nhu cầu thông tin mới. Con người liên tục bị đẩy từ hoàn cảnh cũ sang mới, từ chỗ giống nhau sang chỗ khác nhau, từ chỗ biết sang chỗ chưa biết. Riêng với gia đình, sự trưởng thành của đứa con buộc mối quan hệ bố mẹ – con cái phải thay đổi, và những thay đổi ấy cần được nói ra thì hai bên mới hiểu được nhau. Vì trò chuyện quan trọng đến vậy, nên cũng đáng để ta dừng lại nghĩ kỹ: tại sao?

Chúng ta là một bí ẩn với nhau

Hãy thử hình dung việc trò chuyện theo cách đơn giản nhất.

Giả sử tôi đang đứng trước mặt bạn và hỏi ba câu rất dễ. Thứ nhất: “Bây giờ tôi đang cảm thấy gì?” Bạn có thể đoán, nhưng nếu tôi không nói ra, bạn không thể biết chắc. Thứ hai: “Bây giờ tôi đang nghĩ gì?” Bạn cũng chỉ đoán được thôi, chừng nào tôi chưa mở lời. Thứ ba: “Bây giờ tôi đang làm gì?” Câu này bạn trả lời được, vì tôi hành động ngay trước mắt bạn. Nhưng nếu tôi đổi thành “Một tiếng trước tôi đã làm gì?”, thì lại chịu — trừ khi tôi kể cho bạn nghe.

Ngay cả khi tôi là người bạn quen rất rõ và thương rất nhiều — một người bố, một người mẹ, một đứa con, một người yêu, một người bạn thân — thì ở bất kỳ khoảnh khắc nào, chúng ta vẫn là một ẩn số với nhau. Ta là người lạ với những gì đang diễn ra bên trong người kia. Không có sự giúp sức của họ, ta không trả lời nổi cả những câu cơ bản nhất: họ đang cảm thấy gì, đang nghĩ gì, đang làm gì? Ta chỉ biết khi được kể — và biết đúng chỉ khi điều được kể là thật. Vì thế, sai lệch tệ nhất trong giao tiếp là bóp méo thông tin: nói dối.

Nói gọn lại, trò chuyện là quá trình con người — ở đây là bố mẹ và đứa con tuổi teen — trao đổi thông tin bằng lời. Họ liên tục thu thập tin tức về nhau: “Con thấy trong người thế nào?” “Con nghĩ sao về chuyện này?” “Có chuyện gì vậy?” Đặt câu hỏi chính là cách quan trọng nhất để lấy được thông tin cần biết.

Hai nhu cầu, hai trách nhiệm khó

Khi bố mẹ hoặc con cái không chịu chia sẻ (không nói), hoặc không chịu tiếp nhận (không nghe), thì hai nhu cầu cốt lõi của mối quan hệ bị bỏ đói: nhu cầu hiểu người kia, và nhu cầu được người kia hiểu mình. Gắn với hai nhu cầu đó là hai trách nhiệm chẳng dễ chút nào. Nói ra điều mình ngại nói, hoặc điều mình biết người kia không muốn nghe — khó. Mà ngồi nghe khi đang mệt, đang bận, hoặc đang không đồng tình với những gì người kia nói — cũng khó không kém.

Chẳng hạn, nhu cầu muốn hiểu có thể khiến một người bố đi kiểm chứng lại câu chuyện của con: “Bố gọi cho mẹ của bạn con rồi, cô ấy bảo tối qua con không ở đó.” Thế là đứa con nổi đóa vì thấy quyền riêng tư bị xâm phạm. Ngược lại, nhu cầu được hiểu có thể thúc đứa con đánh liều nói với bố mẹ về xu hướng tính dục đồng giới của mình — một sự thổ lộ đòi hỏi rất nhiều can đảm. Chia sẻ, nói ra, chưa bao giờ luôn là chuyện nhẹ nhàng.

Nhưng chuyện gì xảy ra khi một thông tin quan trọng lại không được nói ra — thông tin mà một bên rất cần biết, còn bên kia thì không nghĩ tới, không muốn, hoặc ngại phiền mà nói? Xin kể chuyện của chính tôi. Năm 15 tuổi, lần đầu tôi ngủ lại qua đêm ở nhà một người bạn. Mẹ tôi mặc định tôi sẽ về trước 10 giờ rưỡi. Vì tôi biết rõ mình đang ở đâu, ở chỗ an toàn, chẳng có gì phải lo, nên tôi cũng không nghĩ đến chuyện báo cho mẹ. Gần 11 giờ, bà bắt đầu bồn chồn. Gần 12 giờ, bà tưởng tượng tôi gặp nạn. Từ 1 đến 5 giờ sáng, bà kinh hoàng với đủ thứ cảnh tượng khủng khiếp trong đầu. Nên khi tôi về, tôi ngớ người thấy mẹ còn thức — bà vốn chẳng bao giờ thức khuya hay dậy sớm. Bà nổi giận, vì cái nhu cầu rất giản dị của bà — biết con đang ở đâu, con có ổn không — đã bị tôi bỏ mặc, và bà đã trải qua một đêm kinh khủng tưởng tượng những điều tồi tệ nhất. Khi thiếu thông tin quan trọng, người ta hay tự lấp vào bằng những kịch bản tiêu cực. Giữ lại điều mà ai đó đang cần biết, để họ mắc kẹt trong lo lắng, có thể khiến họ quay ra giận bạn.

Khi hành động lên tiếng thay lời nói

Tất nhiên, phần lớn thông tin ta dựa vào trong các mối quan hệ thân thiết lại là thông tin không lời — ánh mắt, giọng nói, dáng người, cử chỉ tay, nét mặt… Chúng tiết lộ rất nhiều, nhưng ta cũng dễ đọc sai ý nghĩa thật của chúng. Và thế là ta bước vào một cái bẫy: đối phó với cái mình chưa biết bằng những phỏng đoán sai — tưởng mình biết, mà thật ra không phải — rồi từ đó gây ra đủ chuyện rắc rối.

Ví dụ, một bà mẹ vừa ly hôn đang đợi cậu con trai cấp ba về sau một tuần ở với bố. Sau cánh cửa, bà chờ sẵn với nụ cười tươi, một cái ôm và lời chào đón. Nhưng cậu con bước vào, mặt nhăn nhó, chỉ liếc mẹ một cái rồi đi thẳng vào phòng, đóng cửa. Không một lời nào, nhưng lại rất nhiều “thông tin” được truyền đi — vì hành động có sức nặng hơn lời nói. Dựa trên nỗi sợ tệ nhất của mình, đây là những gì bà tự suy ra: con không vui khi gặp mẹ; con đang nghĩ nhà bố sao mà đề huề hơn; và con muốn ngỏ ý xin về ở hẳn với bố.

Đi tới những kết luận đau lòng ấy, bà bước vào phòng con, giận dữ: “Nếu con muốn sống với bố và không thích gặp mẹ, thì mình đổi lại được đấy!” Cậu con sững sờ nhìn mẹ, và bà thấy nó bật khóc: “Mẹ, mẹ nói gì vậy? Con chỉ vừa có một chuyến đi thăm bố không vui, con cần chút thời gian một mình để lấy lại bình thường thôi. Con mừng vì gặp mẹ mà. Con thật sự vui khi được về nhà!” Và khi hai mẹ con bắt đầu nói chuyện, sợi dây thân thuộc giữa họ được nối lại.

Làm nạn nhân của chính cái mình không biết, bà mẹ đã “thỏa mãn” nhu cầu muốn biết bằng cách tự bịa ra điều con đang cảm thấy, đang nghĩ — mà không kiểm chứng lấy một giả định nào.

Kiểm tra giả định trước khi phản ứng

Vậy bài học là: khi bạn không biết chuyện gì đang xảy ra với người kia nhưng lại cần biết, thì trước khi tự dựng lên phỏng đoán về những gì họ có thể đang cảm thấy, đang nghĩ hay đang định làm — và trước khi để những phỏng đoán ấy đẩy bạn tới cơn giận — hãy dừng lại kiểm tra. Tự hỏi: mình thật sự cần biết điều gì?

Và đừng mặc định rằng chỉ vì bạn đang bải hoải sau một ngày nặng nề, thì người kia (dù là bố mẹ hay con cái) tự khắc phải hiểu điều gì đang quan trọng với bạn mà bạn khỏi cần nói. Trong những mối quan hệ yêu thương, khi một người cư xử cáu kỉnh, người kia rất dễ vơ vào mình, phản ứng thái quá rồi bắt đầu tưởng tượng điều tồi tệ nhất. Trò đọc-ý-nghĩ khởi động — và thường là đoán sai. Con đường dẫn bố mẹ và con cái tới bao nhiêu mâu thuẫn được lát bằng những giả định sai như thế.

Để chặn trước những chuyện đó: hãy kiểm chứng giả định của mình trước khi phản ứng; tôn trọng nhu cầu muốn hiểu và nhu cầu được hiểu — của bạn lẫn của người kia; và cứ tiếp tục nói, kể cả khi — nhất là khi — chuyện đó khó mở lời. Tiếp tục chia sẻ về cảm xúc, suy nghĩ và việc mình làm không phải là cách hoàn hảo để giữ một mối quan hệ vận hành trơn tru, nhưng đó là một trong những phương tiện tốt nhất mà chúng ta có.

Nguồn

Why Parent and Adolescent Need to Keep Talking

Communication problems between parent and teenager start when they stop speaking

Published on August 12, 2013 by Carl E. Pickhardt, Ph.D. in Surviving (Your Child’s) Adolescence

PsychologyToday