Trong cẩm nang chẩn đoán và thống kê bệnh tâm thần DSM 5 được công bố gần đây, liệt kê chính xác 9 tiêu chí cho chứng rối loạn nhân cách ái kỷ (NPD) cũng như các phiên bản trước được xuất bản cách đây 19 năm. Như vậy những thước đo chẩn đoán từ lâu đó bây giờ đã trở nên khá quen thuộc – không chỉ với những người làm chuyên môn mà cả người bình thường quan tâm đến chuyện này. Vì chỉ có những người tự yêu mình một cách cực đoan là phù hợp với tất cả những tiêu chí đó, DSM quy định rằng một người chỉ cần thỏa mãn 5 tiêu chí trong số đó là được công nhận mắc chứng tự yêu mình.

Để bắt đầu, tôi sẽ nhắc lại các tiêu chí đó trước khi bổ sung thêm 6 tiêu chí quan trọng của tôi. Những đánh giá của tôi để nhận diện những người tự yêu mình bệnh lý không chỉ dựa trên sự tiếp xúc của tôi với những tài liệu về chứng rối loạn nhân cách này mà còn dựa trên hơn 30 năm kinh nghiệm lâm sàng của tôi. Kinh nghiệm này bao gồm làm việc cá nhân, cặp đôi và gia đình với những con người khó chịu đó. Nó cũng bao gồm sự làm việc độc lập với những người liên quan đến người tự yêu mình – bạn đời, bố mẹ, con cái, bạn bè hoặc đồng nghiệp – họ liên tục bày tỏ sự thất vọng to lớn trong việc cố gắng đương đầu với những người đó.

Đây là những yêu cầu của DSM cho việc chấn đoán Chứng rối loạn nhân cách ái kỷ:

1. Có một cảm giác vĩ đại về tầm quan trọng của bản thân.

2. Bận tâm với những huyễn tưởng về sự thành công, quyền lực, trí tuệ, sắc đẹp hoặc tình yêu lý tưởng một cách vô cùng tận.

3. Tin rằng anh hoặc cô ấy là “đặc biệt” và duy nhất và chỉ có thể được hiểu, hoặc nên kết bạn với những người đặc biệt hoặc có địa vị cao khác.

4. Đòi hỏi sự ngưỡng mộ quá đáng [thường xuyên tìm kiếm lời khen, và rất dễ bị ảnh hưởng bởi lời nịnh hót].

5. Có cảm giác đặc quyền.

6. Lợi dụng trong mối quan hệ liên nhân cách.

7. Thiếu sự thấu cảm: không sẵn sàng [hoặc, tôi sẽ bổ sung thêm, không thể] nhận ra hoặc đồng cảm với những cảm xúc và nhu cầu của những người khác.

8. Thường ghen tỵ với người khác hoặc tin rằng những người khác đang ghen tỵ với anh hoặc cô ấy.

9. Bộc lộ những hành vi hoặc thái độ kiêu căng, ngạo mạn [thô lỗ và bạo hành].


Sau đây là 6 tiêu chí bổ sung của tôi. Để liệt kê chúng, đó là những người:

1. Phản ứng mạnh trước sự chỉ trích. Hoặc bất kỳ điều gì mà họ giả định hoặc diễn giải như sự đánh giá tiêu cực về nhân cách hoặc năng lực của họ. Đây là lí do tại sao nếu họ được hỏi một câu hỏi có thể buộc họ thú nhận một số tính dễ tổn thương, khiếm khuyết hoặc có tội, thì họ có xu hướng làm sai lệch bằng chứng (ví dụ, nói dối – nhưng không thực sự thừa nhận sự quanh co đó với bản thân họ), vội vàng chuyển chủ đề, hoặc trả lời như thể họ được hỏi một điều gì đó hoàn toàn khác. Trước khi viết bài cho Pstchology Today, tôi đã viết một bài nêu bật tính nhạy cảm này được gọi là “Nan đề của người tự yêu mình…” Và khía cạnh này của sự nhiễu loạn của họ nhấn mạnh cái tôi của họ – quá cỡ, hoặc “được thổi phồng” giả tạo – khó mà được xem là mạnh mẽ. Nó rất dễ bị đâm thủng.

2. Họ có lòng tự trọng thấp. Khía cạnh này của tâm hồn họ là phức tạp, vì bên ngoài lòng yêu bản thân của họ có vẻ cao hơn và chắc chắn hơn bất kì ai. Thêm nữa, nó không phải là hiếm đối với họ để leo lên những vị trí quyền lực và gây ảnh hưởng, cũng như tích lũy tài sản. Nhưng nếu chúng ta xem xét cái gì nằm bên dưới bề mặt của những thành tựu của họ – là một mức độ bất an vô cùng lớn vượt ra ngoài bất kì điều gì mà họ có thể sẵn lòng thú nhận.

Họ liên tục phải chứng tỏ bản thân theo nhiều cách khác nhau, cả với người khác và với “đứa trẻ nội tâm” không-tự tin-lắm của họ. Đó là sự hoài nghi bản thân, với những nỗi sợ thua kém. Họ rất giỏi trong việc thể hiện lòng tự trọng cao khác thường. Nhưng những nỗi bất an sâu xa hơn của họ nhưng có thể thấy rõ trong họ thường tìm kiếm những lời khen và thiên hướng khoa khoang và khoe khoang về những thành tựu (thường được phóng đại) của họ. Họ là chuyên giá trong việc khen bản thân! Và mặc cho tất cả những sự phóng đại bản thân của họ, khi những người khác chỉ trích họ, họ…

3.…có thể tự cho mình là đúng đắn và phòng thủ một cách quá đáng. Nhu cầu bảo vệ quá mức cho cái tôi mong manh của họ nên hệ thống phòng thủ của họ có thể dễ dàng được bật lên. Họ thường hay phản ứng lại như thế nào trước sự chỉ trích, nhưng trong thực tế, bất kì điều gì được nói hoặc làm khiến họ xem như sự nghi ngờ về năng lực của họ thì có thể kích hoạt những cơ chế bảo vệ bản thân mạnh mẽ của họ.

Trong những tình huống có tính thách thức, gần như sự sinh tồn của họ phụ thuộc vào việc trở nên đúng, trong khi đó thừa nhận một sai lầm hoặc nói câu “Tôi xin lỗi” vì một số vi phạm dường như không thể làm được đối với họ.

4…Phản ứng tức giận trước những quan điểm trái ngược. Trong thực tế, đặc điểm này rất phổ biến ở những người tự yêu mình đến nỗi nó làm tôi ngạc nhiên khi DSM không liệt kê nó trong số 9 tiêu chí.

Lý do họ thường bộc lộ sự tức giận và cơn thịnh nộ đó là vào lúc họ phóng nó ra ngoài thì cảm xúc lo lắng đau đớn hơn hoặc những cảm xúc liên quan đến nỗi xấu hổ vẫn đang bị che giấu bên dưới sự tức giận. Khi họ sắp đến gần những cảm xúc đó – hoặc cảm nhận lại một số cảm xúc tổn thương hoặc bị bẽ mặt từ quá khứ của họ, thì cơn thịnh nộ “di chuyển” những cảm xúc không mong muốn đó sang người khác.

Thông điệp đi cùng với những cảm xúc đối kháng đó là “Tôi không xấu (sai, ngu ngốc, xấu tính…), bạn mới xấu!” hoặc “Tôi không phải người tự yêu mình! Bạn mới là người tự yêu mình!” hoặc phiên bản nhẹ nhàng hơn “Nếu tôi là người tự yêu mình thì bạn cũng là người như vậy!”

Và nếu người có sức khỏe tinh thần lành mạnh hơn không có manh mối nào để biết cái gì gây ra cơn thịnh nộ ở người tự yêu mình, thì cơn thịnh nộ bộc phát đó có thể làm họ cảm thấy bị tổn thương và có thể sợ hãi. Những người tự yêu mình…

5. …Phóng chiếu sang người khác những phẩm chất, tính cách và hành vi mà họ không thể – hoặc sẽ không – chấp nhận ở bản thân họ. Vì họ bị thôi thúc che giấu những khiếm khuyết hoặc điểm yếu trong hình ảnh bản thân của họ nên họ thường xuyên chuyển hướng bất kì sự đánh giá không đáng yêu nào của bản thân họ ra bên ngoài, trong vô thức tin rằng khi làm vậy thì mãi mãi sẽ kiểm soát được những nỗi hoài nghi sâu xa nhất của họ về bản thân. Đương đầu với phần tối tăm trong bản thân họ có thể rất đáng sợ.

Rất ít người tự yêu mình có thể nhận ra họ là người tự yêu mình. Và đó là lí do tại sao một trong những cách đáng tin nhất đối với họ để giúp họ cảm thấy tốt về bản thân – và “an toàn” trong thế giới mà họ về cơ bản là quá xa lánh với nó – là không thừa nhận, làm giảm giá trị hoặc bôi nhọ người khác. Vì vậy họ sẽ tập trung vào những khuyết điểm của người khác (dù chúng có thực sự tồn tại hay không) hơn là thừa nhận những khuyết điểm của họ. Và thói quen này làm cho họ…

6. …Có những ranh giới liên nhân cách kém. Người ta từng nói về những người tự yêu mình là họ không thể biết họ kết thúc ở đâu và người khác bắt đầu ở đâu. Trong vô thức họ xem những người khác như “những sự mở rộng” của bản thân họ, họ xem những người khác tồn tại chủ yếu để phục vụ cho những nhu cầu của riêng họ – họ thường đặt những nhu cầu của họ lên trước của người khác (thậm chí với cả con của họ).

Những ranh giới kém và những kỹ năng liên nhân cách phát triển thất thường của họ có thể khiến họ có những cuộc trò chuyện mang tính thống trị không thích hợp và chia sẻ với người khác những tình tiết về cuộc sống của họ. Những thông tin riêng tư đó có lẽ sẽ tập trung vào sự tiết lộ những sự kiện mà những người khác có xu hướng che giấu. Họ có thể chia sẻ những việc mà họ từng nói hoặc làm mà hầu hết chúng ta sẽ cảm thấy quá xấu hổ hoặc mất mặt để thú nhận.

Họ có thể chia sẻ với sự tự hào to lớn – họ mong đợi người khác bị ấn tượng mạnh bởi lòng dũng cảm hoặc thông minh của họ, trong khi thực tế người nghe có thể sợ hãi trước sự thiếu tử tế, chừng mực của họ. Thêm nữa, họ có thể hỏi người khác những câu hỏi quá riêng tư, cá nhân. Và tình huống như vậy có thể đặc biệt khó khăn với người khác nếu người tự yêu mình đang ở trong một vị trí uy quyền đối với họ, và nếu không trả lời sẽ khiến họ ở tình cảnh nguy hiểm.

Để kết lại, tôi chỉ có thể hy vọng rằng những đặc điểm bổ sung thêm đó về người tự yêu mình bệnh lý (đối lập với những người có ít những đặc điểm tự yêu mình) có thể giúp bạn nhận ra bọn họ trước khi họ làm hại bạn.

Nguồn
6 Signs of Narcissism You May Not Know About
How can you recognize the fragility behind the narcissist’s grandiosity?
Published on November 7, 2013 by Leon F. Seltzer, Ph.D. in Evolution of the Self
PsychologyToday